02 May, 2017

దక్షిణం వైపు ఇల్లు

రెండవ ఝాము రాత్రి
సన్నగా కురుస్తూ వాన.

వీధి దీపపు పసుపు కాంతి
పాకీ పాకీ ఆ వాకిలి దాకా వస్తుంది
సీతాకోక రెక్కల గేటు క్రింద
ఆకులు వలయాల్లో తిరుగుతాయి.
చందమామనెవరో చూరుకి వేలాడదీసినట్టు
వరండాలో ఊగుతూ లాంతరు
గోడ మీద ధ్యానముద్రలో బుద్ధుడు;
లక్ష్మణ రేఖలాంటి తారురోడ్డుకవతలి ఇంట్లోకి
గాజుపెంకులు గుచ్చిన గోడకవతలి వైపుకి
ఈ రెండో అంతస్తులో నుండి చూసినప్పుడల్లా
గుచ్చుకునేదొక్కటే..

నిండా విరిసిన
            ఓ పూల చెట్టు!
 
               *
కాసేపు విసురుగా కాసేపు జాలిగా
అలకలో ఉన్న ప్రేయసి మాటల్లా
వర్షపు చినుకులు.
రయ్యిమని గాలిని కోసుకుపోతూ
వాహనాలు మిగిల్చిన నిశ్శబ్దం.
పియానో మెట్ల మీద నుండి,
కొక్కేనికి పట్టుకు చిరిగిన
పరదా సందుల్లోంచీ
సీతాకోకరెక్కల మీదుగా తప్పించుకుని
పైపైకి పాకుతూ వస్తుందో రాగం.

కనపడని వేళ్ళ క్రింద పడి
మనసు నలిగిపోతుంది.

*
కోరుకున్న పూల మత్తే
ఊపిరంతా చేరి ఉక్కిరిబిక్కిరి చేస్తుంది
రెక్కలు విప్పుకున్న సీతాకోకలన్నీ
కనురెప్పల మీదమీదకి సవారీకొస్తాయి
నీలంగా మారుతోన్న చందమామను
కళ్ళార్పకుండా చూస్తాడు బుద్ధుడు
నా అరచేతుల్నిండా గాజుపెంకులు...

విలవిల్లాడుతూ లేస్తాను కానీ..

చుక్కలుచుక్కలుగా కారే రక్తం
ఎంత ఒత్తినా ఆగదు.
మరకలంటని పూలచెట్టుని
మళ్ళీ చూసేందుకు మొహం చెల్లదు.

వాన నిలిచిపోయినట్టేనా?


*
*తొలిప్రచురణ : 01-0-2017 ఆంధ్రజ్యోతి వివిధలో.

14 April, 2017

అవ్యయ – సౌభాగ్య కుమార మిశ్ర

మనకు మన దేశంలోని ఇతర రాష్ట్రాల కవుల కన్నా, ఇతర దేశాల్లో ఉన్న కవులే మెరుగ్గా తెలుసేమోనని చాలా సార్లు అనిపిస్తుంది. ఎక్కడో ఒక ఠాగూర్‌నీ సుబ్రహ్మణ్యభారతినీ కమలాదాస్ (మాధవి కుట్టి) లాంటి వారిని మినహాయిస్తే, ఇతర రాష్ట్రాల కవుల గురించి, వారి కవిత్వాన్ని గురించి, మనం విన్నదీ అక్కున చేర్చుకున్నదీ తక్కువ. మరీ ముఖ్యంగా, సమకాలీన కవిత్వానికి సంబంధించి, వైరముత్తు (A Drop in search of the Ocean, ఆంగ్లానువాదం: బాలన్ మీనన్), గుల్జార్ (Selected Poems, Neglected Poems, ఆంగ్లానువాదం: పవన్ కె. వర్మ), జావేద్ అఖ్తర్(In Other Words, ఆంగ్లానువాదం: అలీ హుసేన్) మొదలైనవారి కవిత్వాలు జనాల్లోకి వచ్చాయన్న మాటే కాని, అక్కడ కవిత్వాన్ని మించి లేదా కవిత్వంతో పాటుగా సినిమా మంత్రం పనిచేసిందనడం అతిశయోక్తి కాదు.
మంచి కవిత్వమంటే మనకు బాగా తెలిసిన ప్రపంచాన్నే కొత్తగా చూపించడమో, లేదా అసలెన్నడూ చూడని లోకానికి తలుపు తీయడమో చెయ్యాలని నేననుకుంటాను. ఇతర దేశాల కవులనూ వాళ్ళ కవిత్వాలనూ చదువుతున్నప్పుడు మనం చాలా సందర్భాల్లో మనకు తెలియని లోకాన్నే చూస్తాం. వాళ్ళ సిద్ధాంతాలు వేరు. సంస్కృతీసంప్రదాయాలు వేరు. ఆ లోకపు తత్వాలూ భావాలూ, వాళ్ళ ఋతువులూ రంగులూ, సమస్యలూ స్పందనలూ అన్నీ మన కవితాప్రకటనకు ఎంతోకొంత భిన్నంగానే ఉంటాయి. అదే మన దేశంలోని ఇతర భాషలను తీసుకుంటే, మన మధ్య ఇన్ని భేదాలు కనపడవు. కొసలను పట్టుకు చూస్తే దూరం తెలీదని కాదు కాని, స్థూలంగా ఆచారవ్యవహారాలు వేరైనా మనందరినీ కలిపే సూత్రమేదో ఇక్కడ ఉంది. ఈ నేపథ్యంలో, మనని ఆనుకుని ఉన్న రాష్ట్రపు కవిత్వాన్ని చదవబోవడమంటే, మన లోకాన్ని కొత్తగా కవి కళ్ళతో చూడటమే అవుతుంది. ఈ కుతూహలమే, ప్రముఖ ఒరియా కవి, కేంద్ర సాహిత్య అకాడెమీ పురస్కారగ్రహీత, ఆత్మనేపది(1965), మధ్యపదలోపి(1971), నఈపహారా(1973), అన్యతార, మణికర్ణిక మొదలైన కవితా సంపుటులెన్నింటినో వెలువరించిన సౌభాగ్య కుమార మిశ్ర కవితల నుండి 60 కవితలను ఎంపిక చేసుకుని వేలూరి వేంకటేశ్వర రావు, వెనిగళ్ళ బాలకృష్ణ రావులు అనువదించి (అనుసృజించి) ప్రచురించిన కవితల సంపుటి అవ్యయను చదివేందుకు నా తొట్టతొలి కారణం.
ఆ ఆసక్తికి, సౌభాగ్య కవిత్వంలో పాఠకులను గట్టిగా పట్టుకునే లక్షణాలు కొన్ని జత కలిశాయి. కుమార మిశ్ర కవితలు చదవడమంటే ఎక్కడో ఒకచోట నింపాదిగా కూర్చుని ఆలోచనలో పడటం కాదు. బొమ్మ వెనుక బొమ్మ, బొమ్మ వెనుక బొమ్మ, రెప్పపాటులో దృశ్యం మారిపోతూ ముగింపు దాకా శరవేగంతో సాగుతుంది కవిత నడక. కొట్టొచ్చినట్టు కనపడే ఈ వేగం, కవితలని త్వరత్వరగా చదవమని తొందర పెట్టినట్టుగా ఉంటుంది. ఓ కొత్త దారిలో ఎవరో చేయి పట్టుకు బరబర తీసుకుపోతుంటే, దృశ్యం మనఃఫలకంలో ముద్రించుకునే వ్యవధి కూడా లేక ముందుకు వెళ్ళిపోయినట్టే వాక్యం వెనుక వాక్యం చదువుకుంటూ కవిత పూర్తి చేసేస్తాము. గమ్యం చేరాక వచ్చిన దారిని మననం చేసుకున్నట్టు, కవిత చదవడం పూర్తయ్యి అనుభవం మనదయ్యాక, ప్రతి మాటనీ మళ్ళీ తరచి చూసేలా చేస్తుంది ఈ కవిత్వం. ఉదాహరణకి, ల్యాండ్‌స్కేప్ (పు: 121) కవిత చూడండి.
రెండో ఝాము ఎండ నదిమీద ఆవిరి, దూరపు కొండల్లో నిప్పు
నక్కల బొరియల మూతుల్లో గుప్పెడుగుప్పెడు రాళ్ళ ముక్కలు.
అక్కడ పల్లెలో కాబోలు రాతిరి నిశ్శబ్దం. ఒక్క చిన్నపిట్ట,
క్రొత్త గుడిసె కప్పు మీద పాకిన బీరతీగె
సగం తెరిచిన తలుపు ఇంటిలో రోలు రోకలి చప్పుడు
బార్లగా తెరిచిపడి ఉంది ఆలోచనలు లేని పిల్లమనసు,
గుమ్మడి పూలలో అటూఇటూ తిరుగుతూ సీతాకోకచిలుక
దారి ప్రక్కన క్రింద ఎండిపడి ఉంది బురదజీవితం
రెండవ ఝాము స్తబ్ధత. మేఘాలు లేని పసుపు రంగు ఆకాశం
ఇక్కడ నా చుట్టూ నది వణుకుతూ పోసిన ఇసుకగుట్టలు
అలసిన దేహం…
కవిత పూర్తిగా చదివితే, మొత్తం మూడు పాదాల్లో రెండవ ఝాము ఎండ నుండి రాతిరికీ, మళ్ళీ పగటి ఎండకీ కవి సునాయాసంగా చేసిన ప్రయాణం కనపడుతుంది. గమనించండి.
ఆ తరువాత చెప్పుకోవలసింది, సౌభాగ్య వాడిన ప్రతీకల గురించి. సౌభాగ్య కవిత్వం నేల విడిచి సాము చెయ్యదు. అతనిదంతా ఈ లోకపు కవిత్వం. అతను చూపించినదంతా ఇక్కడి సగటు మనిషి జీవితం. ప్రత్యేకించి, ప్రాంతీయతను పదిలపరుచుకున్న కవిత్వమితనిది. ఇతని ఊహలు, కవిత్వము కూడా ఒరియా వాతావరణాన్ని దాటి వెళ్ళవు. అందుకే, కల్పనలో చాతుర్యమే తప్ప అసంబద్ధత కాని, ఊహకు అందకపోవడమన్న ప్రశ్న గాని సాధారణంగా తలెత్తవు. అవి భారతీయ ఇతిహాసాల్లో నుండి, పురాణాల్లో నుండి వాడిన ప్రతీకలు కావచ్చు, పదే పదే ఉదహరించిన కాఠజోడి లాంటి నదుల ప్రస్తావన కావచ్చు, ‘గొడుగు పాతి కథ వినే మంగలి’ కావచ్చు, ‘అమ్మమ్మ కలలు’ కావచ్చు, సరివి తోటలో, కృష్ణచూడా పువ్వులో కావచ్చు. ఏం వాడినా కవి ఉద్దేశ్యం స్పష్టం. ఏవో పక్షులనో ఎక్కడివో వాగులనో ఏదో ఒక నది ఒడ్డునో వర్ణించడం అతని లక్ష్యం కాదు. పాఠకులు వాళ్ళకు పరిచయమైన వ్యక్తులను, వస్తువులను, ప్రదేశాలను ఇతని కవిత్వంలోకి చొప్పించి చూసుకోవడం కూడా కవికి ఇష్టం లేదు. అతను విస్పష్టంగా ఒరియా వాతావరణాన్నే చూపించదలచాడు. పదే పదే కొన్ని ప్రదేశాలను ప్రతీకలుగా వాడటం ద్వారా, వాటిని విన్నప్పుడు ప్రతిసారీ అదే విధమైన స్పందన పాఠకుల్లోనూ కలిగేలా ముద్ర వేయగలిగాడు. అలా చెయ్యడం ద్వారా వాటికొక అస్తిత్వాన్నీ ఏర్పరచాడు. ఉదాహరణకి, కృష్ణచూడా (పు:53) కవిత చూడండి.
నిజంగా ఎంత గర్వం? కృష్ణచూడాకి, అమ్మో! ఎంత ఉబ్బిపోతున్నదో!–ఇదీ కవిత ఎత్తుగడ. మొదటి వాక్యంలోనే సమాధానం లేని ప్రశ్న, ఆశ్చర్యార్థకం. ఇవి, మన ఊహలను తుదికంటా పొడిగిస్తాయి. అంటే, ఎంత గర్వం సాధ్యమని మనమనుకుంటామో, అంత గర్వమూ దానికి ఆపాదిస్తున్నాం. ఇప్పుడు, కవిత ముగింపు చూడండి.
స్త్రీ సమగ్ర అస్తిత్వాన్ని మరిచి నెరజాణడిలా ఇవాళ
ఎందుకు పదే పదే నిన్ను, నీ యవ్వనాన్నీ కోరుకుంటాను,
నువ్వంటే నాకు ఇష్టం కాబట్టి నువ్వూ ఒకేఒక కృష్ణచూడా లాంటి స్త్రీ అవు,
నీ చేతిలో అమ్ముడుపోతాను, ఇదే దేహం, ఇదే మనస్సు, ఇదే ప్రాణం!
ఎత్తుగడ, ముగింపుల్లో ఉన్న వైరుధ్యం చూస్తే ఈ కవితలో ప్రాణం ఎక్కడుందో తెలుస్తుంది. పైన చెప్పినట్టు, ‘ఏదో ఒక’ అనడం లేదిక్కడ కవి, ‘ఒకేఒక’ అంటున్నాడు. అదే ఈ కవితకు ఆయువుపట్టు. ఆ పూవు అతిశయాన్ని అసంబద్ధంగా కనపడే తన కోరికకు ముడిపెట్టి, మనఃప్రాణదేహాలను అమ్మకానికి పెట్టేందుకు సిద్ధపడ్డ అతని వ్యక్తిత్వాన్ని సమర్ధించుకోవడానికి వాడుకున్న పదమిది. సౌభాగ్య కుమార మిశ్ర ప్రతీకలకు ఒక అస్తిత్వాన్ని కల్పిస్తాడు అనడంలో నా ఉద్దేశ్యమిదే.
సౌభాగ్య కుమార మిశ్ర కవిత్వంలో నిరాశ ఉంది, కానీ అది క్షణక్షణం గతంలోకి తొంగిచూసుకుంటూ, గతంలోనే బ్రతకాలని వగచే బుద్ధి వల్ల వచ్చింది కాదు. ఆశ కూడా ఉంది, అదీ భవిష్యత్తుని సమూలంగా మార్చితే(నే) బ్రతుకు బాగుపడుతుందన్న ఆలోచనలో పుట్టింది కాదు. ఇతనిదంతా, ‘వర్తమానం’లో చలించిన కవిత్వం. అతనెంత సాంప్రదాయకమైన ప్రతీకలు తీసుకున్నా, చర్వితచర్వణంలా అనాదిగా కవితావస్తువులైన వాటినే మళ్ళీ గుప్పిట పట్టినా (సంధ్యాసమయం, అపరాహ్ణం, రాత్రులు, నదులు…), వాటిని పూర్వపు ఆలోచనలకు భిన్నంగా వాడటం ద్వారా, కొత్త అనుభూతిని సమర్థవంతంగా సృష్టించగలిగాడు (పూవును సహజంగా సున్నితత్వానికీ మెతక స్వభావానికీ ప్రతీకగా చూపెడతారు, కానీ, పై కవితలో దానిని అతిశయంతో నిండినదిగానూ తిరస్కరించే శక్తిని నిలుపుకున్నదానిగానూ చూపించాడు కవి); అలాగే, చెప్పిన పద్ధతేదైనా, అతను చూపించింది మాత్రం సమకాలీన ప్రపంచాన్ని. తనను తాను అధికుడిగా భావిస్తూ ఎత్తుల్లో నిలబడి, ప్రపంచాన్నీ ప్రజలనూ దూరం నుండి గమనిస్తూ రాసిన కవిత్వం కాదిది; తానూ అక్కడే, నట్టనడుమన నిలబడి తన అనుభవాన్నే కవిత్వంగా మార్చి రాసినది. అందుకే ఆ కవిత్వానికి సహజత్వం, తేలిగ్గా పాఠకులకు చేరడం లాంటి గుణాలు వచ్చాయి. మచ్చుకు బాలి జాత్ర (పు:97) కవిత చూడండి. బాలి జాత్ర కార్తీక పూర్ణిమతో మొదలై ఏడురోజులపాటు కటక్‌లో జరిగే సంత. ‘బెలూన్ పగిలినట్టు నవ్వినవ్వి దొర్లిపడ్డాం’, ‘పల్లీల తొక్కలు పారేసినట్టు మాటవెంటమాట విసిరిపారేశాము’-ఇలా, నేపథ్యానికి తగ్గట్టు మనని ఆ వాతావరణంలోకి తీసుకునిపోయి, ‘ఇంతకీ హోటల్ గదికి ఎంత బాకీ పడ్డాం?’ అని ఒక్కసారిగా అక్కడి నుండి బయటకు లాగుతాడు. ‘ఒకటో తారీఖు ఇంకెంత దూరం?’ అని ప్రశ్నించి, సంబరమంతా ముగిశాక మళ్ళీ ఎప్పటి దినచర్యలోకి రాక తప్పని అసహాయతనూ దిగులునూ చూపెట్టి, పాఠకులను అక్కడ వదిలేస్తాడు.
సౌభాగ్య కవితల్లో తెచ్చిపెట్టుకున్న సామాజికవాదం కనపడదు. (కనీసం ఈ సంపుటికి సంబంధించినంతవరకూ.) అతను చూపించగలిగిందే మాటల్లో పెట్టాడు. చలమో అచలమో, ప్రాణం ఉన్న ప్రపంచాన్నే మనకీ చూపెట్టాడు. అలాగే, పాశ్చాత్య కవితా విప్లవాలు భారతీయ కవిత్వాన్ని శాసిస్తున్న రోజుల్లో (తొలి సంపుటి ఆత్మనేపది 1965లో ప్రచురితం.) కవిత్వం రాసినా, సౌభాగ్య కవిత్వం ఆ ప్రభావానికి లోనై భాషను శ్రద్ధగా చెక్కి నగిషీలు పెట్టుకున్నట్టు కనపడదు. క్లుప్తత కోసం అనవసర ప్రయాస ఎక్కడా కనపడదు. వస్తువును బట్టి, పాదాల సంఖ్యతో నిమిత్తం లేకుండా కవితను యథేచ్ఛగా పొడిగించుకుని, కవిత అందజేయాల్సిన అనుభూతి మీదే దృష్టినుంచినట్టు, స్పష్టంగానే తెలుస్తుంది. ఉదాహరణకు, ఈ కవిత చూడండి. అపరాహ్ణము (పు: 27) అన్న పదం వినగానే తట్టే సోమరితనం, సేదతీరాలనిపించే గుణం, అన్నింటికీ మించి ఆ నింపాదితనం-వీటిని కవిత్వంగా మలచడం ఊహించినంత సులువైతే కాదు. సౌభాగ్య కవిత్వం ఆ కష్టం కనపడనీయదు.

అపరాహ్ణంలో నిజంగా అనిపిస్తుంది, అంతా ఏదో ఖాళీ ఖాళీ అని,
చెట్ల మీద ఎలాంటి పక్షులూ లేవు, బజారులో కొనటం అమ్మకంలాంటి బేరాల్లేవు
ప్రియురాలి నుంచి ఫిర్యాదులూ లేవు, నేను ఎవరితో గడపాలి
ఈ తీయనివేళ?…
కవితల ఎంపికలో అనువాదకుల అభిరుచి సుస్పష్టంగా కనపడింది. సౌభాగ్య విస్తృతంగా వ్రాయడం, అనువాదకులు ఏ ఒక్క సంపుటినో అనువదించాలనుకోకుండా – ఆత్మనేపది, మధ్యపదలోపి, నఈపహారా సంపుటుల నుండి(వరుసగా ముప్పైఏడు, పంతొమ్మిది, నాలుగు) కవితలు తీసుకోవడం, పాఠకులుగా మనకు లాభించిన విషయం. అపురూపమైన ప్రతీకలకు అంతే అందమైన తెలుగు పదాలను వాడడం ద్వారా మూలంలోని సౌందర్యాన్ని వీలైనంతగా తెలుగులోనూ ప్రతిఫలింపజేశారు. ఐతే, ముందుమాటలో అనువాదకులు ‘ఇవి అనువాదాలు కాదు’ అని చెప్పినా, ఇవి అనువాదాలేనన్న స్పృహ పాఠకులను చాలా చోట్ల విడిచిపెట్టలేదు. ఎలానూ అనుసృజన అన్నారు కాబట్టి కొన్ని కవితల్లో వాక్యాన్ని మరికాస్త మార్చి రాసే స్వాతంత్య్రం తీసుకుని ఉంటే, కవితలు మరింత రాణించేవని అనిపించింది. ఇలా అనడానికి రెండు కారణాలు: ఒకటి, కవిత్వాన్ని పక్కన పెట్టినా పాఠకుడు వాక్యాన్ని కేవలం వాక్యంగా చదివేందుకు శ్రమపడకూడదు. రెండు, అవకాశం, అవసరం ఉన్న సందర్భాల్లో కవిత్వం నేరుగా, స్పష్టంగా పాఠకులకు చేరాలి. ఉదాహరణలిస్తాను.
ఎండ అంతా చక్కబెడుతుంది దుకాణదారుడి దురవస్థ/ నిర్దయ ఆకాశం ఆశాభంగం./ నీలిరుమాలు మీద ఒక కణం కాటుక మరక/ మబ్బు, వాన, చిక్కటి కాన (రోడ్డు, పు:119)
వసంత దుర్ఘటన తరువాత,/ ఇక్కడ అవమానం, అక్కడ అస్వస్థత-హంసభాషలో/ నేను విన్నాను నేనెరిగిన భూమి కంఠధ్వని (మూడు నెలల తరువాత, పు:107)
ఇవాళ గనుక నగరంలో టెలిగ్రాఫ్ తీగలన్నీ తెగిపోతే,/ ప్రియురాలి ముఖం నీరసంగా కనపడుతుంది, మాటలు అన్నీ/ గాలిలో ఎగిరిపోవు, అయితే ఇది ఏ విధమైన దుఃఖానికీ/ గురుతు కాదని నేను అంటాను (ఇవాళ గనుక, పు:35)
స్పష్టంగా, ఇవన్నీ పాఠకులకు త్వరగా చేరేవి కావు. అలా చేరకపోవడం కవితల్లోని లోతు వల్ల అని కూడా నేను భావించడం లేదు. వసంత దుర్ఘటన ఏ ప్రకృతి వైపరీత్యమో అయి ఉండాలి. బహుశా భూకంపం. అలాగే, మూడవ ఉదాహరణలో, మూలాన్ని బట్టి, సందర్భాన్ని బట్టి, మాటలన్నీ గాలిలో ఎగిరిపోతాయి అని ఉండాలి. కవిత్వ వ్యాకరణం వేరని ఒప్పుకుంటూనే, వాక్యాల్లో ‘ఇది అనువాద’మని పట్టిచ్చే ఛాయలేమీ లేకపోతే మరింత బాగుండేదని చెప్పక తప్పదు. అంటే, అనుసృజన లోని వాక్యం తెలుగు నుడికారానికి మరికొంత దగ్గరగా ఉండి, భాష ఆసాంతమూ ఒకే ఒరవడిలో సాగి ఉంటే, పాఠకులకు ఆ ఇబ్బంది తెలిసేది కాదేమో. (ఉదా: నీ ఖాళీ ఇల్లు కవిత మొదటి పాదాలకు, చివరి పాదాలకూ భాషలో, కవి గొంతులో వచ్చిన తేడా పరిశీలించండి.)
సౌభాగ్య కుమార మిశ్ర కవితల్లో సింహభాగం అందరూ పొదువుకోగలిగిన సరళతతోనే ఉన్నా ఆ కవిత్వంలో మార్మికత లేకపోలేదు. ఆ లక్షణం తొంగి చూసినప్పుడల్లా అనువాదంలో స్పష్టత లోపించింది. అప్పటిదాకా సరళంగా, హాయిగా, అనిపించిన కవిత్వం, సంక్లిష్టంగా తోచింది. ఉదాహరణకి, నీ ఖాళీ ఇల్లు కవితనే మళ్ళీ చూడండి. మూలంలోని భావాన్ని పట్టుకోవడానికి అవసరమైన అతిముఖ్యమైన లంకె ఏదో తెగిపోయిందనే తోస్తుంది. అన్వయానికీ ఇందులో కవితాత్మకత ఏమై ఉంటుందన్న ఊహకూ తేలిగ్గా లొంగని కవితల్లో ఇది ఒకటి. ఆ అస్పష్టతను పక్కకు నెట్టగలిగే శక్తినిచ్చింది మాత్రం, అద్భుతమైన భావాలే!
కాఠ్‌జోడి నది ఒడ్డున కూచొని ఊహించుకుంటాను, నీ
కంఠస్వరం ఎగురుతూ వస్తుందని; దాని దారంతో గుచ్చబడి తారలన్నీ
అన్నది మనకందిన అనువాదం. ఇక్కడ దాని దారంతో అంటే, కంఠస్వరాన్ని దారంగా చెబుతున్నాడనే అనుకోవాలి. దీనిని బట్టి, మూలాన్ని ఊహించే ప్రయత్నం చేస్తే నాకు తోచిన భావం ఇది: కవి కాఠ్‌జోడి నది ఒడ్డున కూర్చుని ఎవరిదో గొంతు ఊహించుకుంటున్నాడు. తారలు పొదిగిన దారంలా, ఆ గొంతు గాలిలో ఎగురుతూ వస్తున్నట్టుగా ఊహించుకుంటున్నాడు. దూరం నుండి మన కోసం ఎవరైనా గొంతు విప్పి పిలిచారనుకుంటే, మనమధ్యనున్న దూరానికీ, గాలిరొదకీ, ఆ మాటలన్నీ మనకు స్పష్టంగా వినపడవు. అక్కడొక మాటా, ఇక్కడొక మాట ముక్కలు ముక్కలుగా వినపడుతుంది. వినపడ్డ ముక్కలను తారలతో పోలుస్తున్నాడు. అలా తారల్లా తళుక్కుమన్న మాటలని మోసుకొస్తున్న దారంగా, ఆమె గొంతును ఊహిస్తున్నాడు. కవి భావం స్పష్టంగా ఇదేనా కాదా? మనకు తెలియదు. గమనిస్తే, మార్మికవాదం ప్రకటితమైన కవితలే ఈ పుస్తకంలో పాఠకులను ఇబ్బంది పెడతాయి. (అదేసమయంలో, ఈ ప్రశ్న పక్కనపెట్టి ఇలాంటివి చూసినప్పుడే నమ్మకంగా అనిపిస్తుంది అనువాదం అంటూ ఏమీ ఉండదు, ఉండేదంతా అనుసృజనే అని.)
ఇటువంటి చిన్న చిన్న ఇబ్బందులను పక్కనబెడితే, అవ్యయ పొరుగువారి కవిత్వం పట్ల మనకున్న దాహాన్ని చాలావరకూ శాంతింపజేసిన నీటికుండ. దీనికి ముఖ్యమైన కారణం, అనువాదకులు జాగ్రత్తగా ఎంపిక చేసుకున్న కవితలేనని నా అభిప్రాయం. మిశ్ర ఫలానా కోవకు, ఫలానా వాదానికి చెందిన కవి అని చెప్పడం నా ఉద్దేశ్యం కాదు కానీ (నిజానికి ఈ కవితలు మూడు కవితా సంపుటాల నుండి ఎంపిక చేసుకోబడ్డ 60 కవితలు మాత్రమే కనుక, మనమా మాట అనలేం కూడా!) ఈ పుస్తకంలోని కవితలన్నీ అనుభూతి ప్రధానమైనవి. సౌభాగ్య ఏ అనుభూతినీ మామూలు మాటలతో పాఠకులకు చేరవేయాలనుకోడు. ఎన్ని ప్రతీకలు వాడైనా సరే, తన అనుభూతిలోని గాఢతని పాఠకులకు చేరవేసే తీరుతాడు. విరహం (పు:137) కవిత చూడండి. ఆ విరహాన్ని చెప్పడానికి ఎన్ని ప్రతీకలు వాడాడో చూడండి: కంటిమబ్బు కింద వణుకుతూ శ్రావణమాసపు పిలుపు, నిద్రను దొంగిలించిన చందమామ, నీ ప్రేమలా ఆరిపోయిన నా కళ్ళ వెలుగు, మూసుకున్న కళ్ళలో చిరుచేపలా నీ జ్ఞాపకం,… ఒక్కో ప్రతీక మనను కవి అనుభూతికి ఒక్కో అడుగు దగ్గరగా తీసుకు పోతుంది. ‘ఇవాళ నువు ఎంత దూరం?’ అన్న ప్రశ్నతో, కవితో పాఠకుడు మమేకం కాగలిగిన వలయం పూర్తవుతుంది. ఈ ప్రతీకలే సౌభాగ్య కవిత్వానికి అసలైన బలం. ఒక సంఘటనో, అనుభవమో ఇలా ప్రతీకలతో వర్ణించినప్పుడు, అది పాఠకులకు అర్థం కాకపోయే అవకాశాలు తక్కువ. కాబట్టి, ఈ పుస్తకంలో ఎక్కువ భాగం ఇవే ఉన్నాయంటే, ఇది కవితల ఎంపికలో అనువాదకుల శ్రద్ధను, అనువాదంలో ఉండే పరిమితుల పట్ల వాళ్ళకున్న అవగాహననూ చూపెడుతోంది.

ఒకే భాషకు చెందిన కవిత్వాన్ని మనం చదువుతున్నప్పుడు, వ్యక్తీకరణలో తేడాలు మినహాయిస్తే, కొంతకాలానికి మనకు ఆ కవితావస్తువులు, వాతావరణం, కవిత సాగే తీరు అన్నీ అలవాటైపోతాయి. పోనుపోనూ కవిత్వం చదువుతున్నప్పుడు అప్పటికప్పుడు బాగుందని అనుకోవచ్చు గానీ, నిజంగా మనని బలంగా తాకి, వెన్నాడే కవితలు వేళ్ళ మీద లెక్కపెట్టేటన్ని మాత్రమే ఉంటాయి. అలాంటప్పుడే ఒక కొత్త పూవు, ఒక కొత్త ఊరు, ఒక నది ఒడ్డు-మునుపెన్నడూ మనం విననివీ, చూడనివీ-గొప్ప ఉపశాంతినిస్తాయి. స్తబ్ధమైన వాతావరణాన్ని చెదరగొడతాయి. అవ్యయ ఆ పని చేసింది.

19 February, 2017

గులకరాళ్ళు

చెరువులోని చేపలన్నీ పట్టి
ఆకాశం వైపుకు వల విసిరినట్టు
పక్షుల గుంపులు.
నా గుండె ఎక్కడ చిక్కుకుందో-
వెనక్కిలాగే లోపే వల పైపైకిపోయింది
*
ఒకే చెట్టుకు పూసిన పూలు
ఒకదానికి తెలీకుండా ఒకటి
ఒంగి ఒంగి కొలనులోకి చూసుకుంటున్నాయి
రాకుమారుడెటు నుండి వస్తాడో
రహస్యం చెప్పడం కోసం
నీళ్ళన్నీ ఒడ్డును వెదుక్కుంటూ వచ్చాయి
*
నల్లటి బాతులు రెండు,
నా కళ్ళను తోడు పిలుచుకుని
జంటగా ఈదుకుంటూ పోతున్నాయి
నీడ ఒక్కటే, నీటి మీద వదిలిన
దారి ఒక్కటే.
ఒక్కటే ఎందుకు మునిగిందో మరి,
కాసేపు ఊపిరాడలేదు
*
పక్షులు రొదపెడుతున్నాయి
పేరు తెలియని పూల పరిమళం
గుబురు చెట్ల వెనుక నుండి మత్తుగా పాకుతోంది
నిద్రకు ముందు నగలన్నీ తీసేసిన యువతిలా
సాయంకాలపు తళుకులు తుడుచుకున్న కొలను
నల్లగా మెరుస్తోంది
చందమామ తోసుకుంటూ ఎందుకొస్తాడో
లోకం ఒక ముద్దు కూడా దొంగిలించకుండానే
చీకటి కౌగిట్లో!
*తొలిప్రచురణ - ఈమాట ఫిబ్రవరి,2017 సంచికలో

04 February, 2017

ఈ క్షణం..

దారి తప్పాను
ఈ అడవి మధ్యన
సెలయేటి ఒడ్డున
వెదురు ఇల్లు నాకోసం
దాచి ఉంచారెవరో!
ఖాళీ కుర్చీలు, ఖాళీ అయిన పాత్రలు
కొన్ని ధూళికణాలతో గోడ మీది బొమ్మలు
ఏనాడో మరచిన ప్రియగీతిని వినిపిస్తూ
వాకిట్లో ఊగే గాలిగంటలు, వాటితో పాటే,
దడి దగ్గరే దోగాడుతూ
ఎవరూ కోయని పూవులు
సెలయేటి గాలులు, అవి తాకినపుడల్లా
రాతిరి చలిమంటలో నుండి
ఇంకా చల్లారక రేగుతోన్న నిప్పురవ్వలు
అడవిలో ఏ వైపునో నక్కి, ఆగీ ఆగీ
ఆత్రంగా పిలుస్తోన్న అడవి పక్షులు
సమయమెంతైందో తెలీదు.
 సర్రున పరదా లాగినట్టు,
లోకమంతా స్వర్ణకాంతులు
నిన్న ఇక్కడెవరున్నారో,
రేపింకెవరు రానున్నారో,
ష్ష్...
ఏమీ చెప్పద్దు
ఈ స్వర్గం
ఈ క్షణం
నాది!

15 January, 2017

"సత్యం వద్దు, స్వప్నమే కావాలి" - శివలెంక రాజేశ్వరీదేవి

*తొలిప్రచురణ : ఈమాట, జనవరి-2017 సంచికలో

మనం చూడాలనుకున్న, చూడబోతున్న సినిమా కథను వేరెవరైనా చెప్పబోతుంటే, చేతులడ్డు పెట్టి వారించేస్తాం. ఆ అనుభవమేదో మనమే పొందాలని, ఆ ఉద్వేగం కొత్తగా మనకే చేరాలని, వేరొకరి కళ్ళతో చూడటాన్ని వీలైనంతా దాటుకుంటూ వచ్చేస్తాం. అయితే, శివలెంక రాజేశ్వరీదేవి (16/1/1954 – 25/4/2015) కవిత్వం నాకంత వెసులుబాటునివ్వలేదు.

శివలెంక రాజేశ్వరీ దేవి
(1954 – 2015)
ఆమె గురించి మొదట విన్నదే, ‘ఈ రోజు ఉదయం, హాస్పిటల్‌లో రాజేశ్వరీదేవి మరణించింది,’ అన్న మాట ద్వారా. మానవ సహజమైన సానుభూతితో అటుపైన కనబడ్డ నల్ల అక్షరాల వెంట వెళితే, ఆ శోకఛాయల మీదుగానే నాకొక కొత్త ప్రపంచం కనపడింది. సత్యం వద్దు, స్వప్నమే కావాలి అనుకున్న స్వాప్నికురాలు, ఆ కలలకు కూడా దూరంగా ఉన్న రాత్రుల్లో రాసుకున్న కవితలు కనపడ్డాయి.
తెలుగు కవిత్వంలో దిగులు అన్న పదం వినగానే తట్టే మొదటి కవయిత్రి రేవతీదేవి. అకారణంగా కాదు, కొన్ని విషయాల్లో సుస్పష్టంగా కనపడే భావసారూప్యత వల్ల, మొదటి పేజీల్లోనే రేవతీదేవి గుర్తొస్తుంది.
దిగులు
దిగులుదిగులుగా దిగులు
ఎందుకా
ఎందుకో చెప్పేవీలుంటే
దిగులెందుకు
అన్న రేవతీదేవి మాటలొక వంక, రాజేశ్వరీదేవి కవిత శైవలిని (పు:61) ఒక వంక ఉంచితే, వీళ్ళిద్దరి కవిత్వంలో సారూప్యమేమిటో, ఎందుకు ఎలా వీరిద్దరూ ఒకరికొకరు భిన్నమో తెలిసిపోతుంది.
ఈ కవిత ఎత్తుగడలోనే రాజేశ్వరీదేవి ఇలా అంటుంది.
స్నేహితుడా!
అడగడానికైతే అడిగావు
రెండే రెండు చిన్న ప్రశ్నలు
హౌ ఆర్ యూ? హౌ ఈజ్ లైఫ్
చెప్పటానికేం లేదు
చెప్పుకోటానికి చాలా ఉంది

సత్యం వద్దు స్వప్నమే కావాలి
రాజేశ్వరీదేవికి ఈ దిగులు ఒక దిగుడుబావి అని, దిగి ఎవరి పూడిక వారే తీసుకోవాలనీ తెలుసు. ఉన్నవన్నీ పాకుడు మెట్లని, అడుగున ఎక్కడో నీళ్ళమీద తేలుతోన్న నాచుతెట్టు వల్ల తన ప్రతిబింబం (తన అసలు ముఖం, తన సంతోషం) ఏవీ కనపడటం లేదనీ తెలుసు. అయినా, ఆ పాకుడుమెట్ల దారి మీదుగా వెళ్ళి, పూడిక ఇక ఎన్నటికీ తీసుకునే వీల్లేదన్న బెంగ మాత్రం లేదు. నిరాశ లేదు. నమ్మకమే ఉంది. వర్షం వస్తుందని, అప్పుడిక బావిలో నీరు పొంగి పొర్లి, ఏ పూడికతీతా అక్కర్లేకుండానే కల్మషాలన్నీ కొట్టుకుపోతాయనీ ఆమె విశ్వాసం. అపారమైన నమ్మకంతో, ‘అప్పుడిక ఆకాశ ప్రతిబింబమే కనిపిస్తుంది’ అని ముగిస్తుంది కవితని. అదీ రాజేశ్వరీదేవి. ఒంటరితనం, ఒక్క మాట కోసం పరితపించిపోయే ప్రాణం, ఏ క్షణంలోనూ కారణం తెలీనివ్వని దిగులు, ‘దేవతలు అలా వెళ్ళారో లేదో, దెయ్యమై చుట్టుకునే నిజం’ లాంటి పగటి పట్ల వెరపూ ఉన్నా, అంతటిలో నుండీ ఆశను వెతుక్కోవడం ఈమె కవిత్వపు జీవలక్షణం. రేవతీదేవికి వినడం కావాలి, రాజేశ్వరీదేవికి పక్కవాళ్ళు మాట్లాడటమే ముఖ్యం. మూగవోయిన గొంతు అన్న కవితలో ‘నాకూ చెప్పాల్సిందేదో ఉండి ఏదో చెప్పబోతే, ఎవ్వరూ వినిపించుకోరు. అందుకో మరెందుకో…’ అని రేవతీదేవి మాట్లాడటమే మానుకుంటే, ‘ఎవ్వరూ హృదయం ఒంపి మాట్లాడరెందుకని?’ అన్నది రాజేశ్వరి ఆరోపణ.
ఇవాళ నువ్వేది మాట్లాడినా వింటాను
సిగ్గును రెండు ముక్కలు చేసి
మనసును రెండు చెక్కలుగా కోసి-
ఎందుకంటావా?
అవ్యక్తాల్నిలా ప్రేమించినందుకే
 (అట్లా చేశానా, పు:41)
రాజేశ్వరీదేవి తాకగానే చిట్లిపోయే గాజుబొమ్మంత సున్నితమైన మనిషిలా ఉందని వెనుకమాటల్లో మిత్రులొకరు అంటారు. అదే భావన ఆమె కవితలూ కలిగిస్తాయి. ఆమెలో ఎదుటి వ్యక్తిలో ఉన్నది ఉన్నట్లుగా తీసుకోగల హృదయం ఉంది. మార్పు అనివార్యమన్న ఎరుక, ఒక స్థిరత్వాన్ని, స్థిరచిత్తాన్ని అన్నివేళలా ఆశించడం అవివేకమన్న మెలకువ ఉన్నాయి.
అప్పుడలా ఉన్నావు వెన్నెలలా
ఇప్పుడిలా ఉన్నావు చీకటిలా
ఏం చెబుతాను చెప్పు
ఎప్పుడూ ఒకేలా ఎలా సాధ్యం
 (ఏదో అలా అలవోకగా ఆలాపనై, పు:53)
అని వాపోయింది అందుకే.
ఆమె కోర్కె చాలా చిన్నది. ఆమె మాటలు కోరుకుంది. మర్యాద కోసం ఓ మాట, మొహమాటానికి వెలిగిన నవ్వు, ఆమెకు తృప్తినివ్వలేదు. బ్రతుకంతా ‘హృదయం ఒంపి మాట్లాడే స్నేహాని’కై ఎదురుచూసింది.
ఆకలేసి అన్నం అడగలేదు నిన్ను
దాహమయి మంచినీళ్ళు అడగలేదు
బట్టల్లేక దుస్తులూ అడగలేదు
ఒక్క చిరునవ్వు అడిగాను
బజారులో సిగ్గులేక
అని ఒక్క చిరునవ్వు కోసం, బాహాటంగానే దోసిలి పట్టి నిల్చుంది. అటువంటి సందర్భాల్లో ప్రస్తుత సమాజం తనకి ఏ రకంగా బదులిస్తుందో కూడా నిష్ఠూరంగా ఇలా రాసుకుంది.
లోతుగా గాయపడిన వేళ
మనసు సాచి ఇంటింటికీ తిరిగినా
ఏ తలుపూ తెరుచుకోదు
మాతృభావన ఎరగని మార్కెట్ సమాజం
ముఖం తిప్పేసుకుంటుంది
ఆమె స్త్రీవాద రచయిత్రులతో స్నేహంగా మసలినా ఆమె నిజానికి ఒకే వాదంలో చిక్కుపడ్డ మనిషి కాదు. స్త్రీవాదులు కోరుకునే స్వేచ్ఛను ఆమె బలపరిచి ఉండవచ్చు కాని, అంతకు మించి మనుషులందరి మధ్యా మానవీయ సంబంధాలు ఉన్నతంగా, ఉదాత్తంగా ఉండాలని కలలు కన్న కవిత్వం ఆమెది.
స్వేచ్ఛ కావాలి ప్రేమ కావాలి
రెండూ కళాత్మక స్వప్నాలు
వాటివెంట పడమంటే
ఎండమావుల వెంట పడటమే
పెనుగాలికి బయటా ఊపిరాడదు
ఉక్కపోతకి లోపలా ఊపిరాడదు
రక్షణ మాత్రమే
 (అసలు సంగతి పు:75)
ఆమె కవిత్వ ధోరణిని గురించి ఈ కవిత క్లుప్తంగా చెబుతుంది. ఆమె కవిత్వంలో అర్థం కాని ప్రతీకలు కానీ అర్థం కాని పదాలు కానీ కనపడవు. ఈ కవితనే తీసుకుంటే, ముందు వాక్యాల్లో తలుపులన్నీ వేసి ఉంచినా – అన్నది చదివాక, బయటా లోపలా ఊపిరాడదు అన్నది సామాన్యమైన అర్థంలో ఏమంత గొప్ప భావన కాదు. కానీ, రాజేశ్వరి ఇక్కడ, అడుగు బయట పెట్టాక దొరికే అతి స్వేచ్ఛని పెనుగాలితోనూ, మూసిన తలుపుల వెనుక మాత్రమే దొరికే ప్రేమని ఉక్కపోతతోనూ పోల్చింది. ‘పెనుగాలిలా మారని స్వేచ్ఛ,’ ‘ఉక్కపోతనివ్వని ప్రేమ’ – ఈ రెండూ సాకారమయ్యే లోకం ఆమె కల. ఎంత అస్థిమితమైన మనసునైనా ఆమె ఇలా స్థిమితంగా కాగితం మీద పెట్టగలదు. ఎంతటి అయోమయాన్నయినా అమాయకపు పసిపిల్ల ప్రశ్నలానే మనముందుంచగలదు. కానీ, ఆ ప్రశ్నలు అంత సూటిగానూ ఉంటాయి. తరాలుగా ప్రశ్నించకుండా పనిచేసుకుపోతున్న పెద్దవాళ్ళకి, అకస్మాత్తుగా పిల్లలు ప్రశ్నించినప్పుడు కలిగే కలవరమే పాఠకుల్లోనూ కలుగుతుంది. ఆ రకంగా, ఈ కవిత్వం పైకి కనపడేంత సరళమైనదని చెప్పలేం. ఎంచుకున్న విషయం మానవసంబంధాల గురించైనప్పుడు, హృదయ సంబంధి అయినప్పుడు, ఇలాంటి సరళత నిజానికి మరింతగా భయపెడుతుంది. పిల్లల ప్రశ్నలకి మన దగ్గర జవాబులు లేవని కాదు, అవి అన్నివేళలా మనమే ఒప్పుకోలేక కలిగే కలవరము; మారే ఉద్దేశ్యం ఉన్నా మారనివ్వని పరిస్థితుల వల్ల మనలో కలిగిన జడత్వాన్ని ఎలా సమర్థించుకోవాలో తెలీక ఎదురయ్యే ఇబ్బంది, సరిగ్గా ఇవే, రాజేశ్వరీదేవి కవిత్వం మనకు కలిగించే భావాలు.
పైన పంక్తుల్లో పేర్కొన్న కవి వాక్యాలు, సినిమా పాటల్లో మాటలు, పుస్తకాల పేర్లు, ఇవన్నీ రాజేశ్వరీదేవి తన కవితలకు తానే స్వయంగా అద్దిన మణిపూసలు. ఈ కొసరు సొగసుల్లో విస్తృతి, వైవిధ్యము, అప్పటి ఉద్వేగానికి సరీగ్గా సరిపోయే పదాల ఎంపికలోని చాతుర్యం, ముచ్చట కలిగిస్తాయి. ‘ఏకాంతమూ సాయంత్రమూ ఎద నీకై వేచినదీ,’ మొదలుకుని ‘లాలి లాలి అను రాగం సాగుతుంటే,’ దాకా, ‘జిగిరీ’ నుండి ‘ఆకుపచ్చ లోయ’ దాకా, రాగాల మీదుగా, రంగుల లోకాల మీదుగా ఆమె సారించిన చూపు గమనించదగ్గది.

సం: నామాడి శ్రీధర్.
ప్రేమలేఖ ప్రచురణలు, 2016.
అత్యుత్సాహం ఒక్కోసారి వరదలా మాటలు పొంగిస్తుంది. అది కవిత్వానికి సుగుణం కాదని మనకు తెలుసు. నిరుత్సాహమూ పదాల్లో కొన్ని సార్లు సరిగా బయటకు రాలేక తడబడుతుంది. కొన్ని సందర్భాల్లో అది కవితాభివ్యక్తికి, అది అందజేయదలచిన ఉద్వేగానికి న్యాయం చేసినట్లు అనిపించినా, ఒక సంపుటిలో కనపడ్డప్పుడు, అది ఎందుకు ఆకర్షించలేకపోతుందో, ఎందుకు మనకి ఎడంగా నిలబడుతోందో తేలిగ్గానే తెలుస్తుంది. రాజేశ్వరీదేవి మరణానికి కొన్ని రోజుల ముందు ఆంధ్రజ్యోతికి పంపిన కవితలో కూడా ఏదో మహోద్వేగం ఉంది, పైకి స్పష్టంగా కనపడని విషాదం ఉంది, కానీ అది కూడా మనని తనలో కలుపుకునే ప్రవాహధోరణిలో సాగింది కాదు. అది బహుశా ఆంతరంగికులకే అర్థమయ్యే భావం, వెరసి కవిత్వానికి కొంచం దూరం.
మనమున్న జీవితానికి, మనం గీసుకున్న పరిథి దాటి రావడమంటే యుద్ధంతో సమానమైపోయింది. గీతకి అవతలివైపు నుండి చేయి కనపడ్డప్పుడు, అది యుద్ధం నుండి బయటపడేసే సాయమేనేమో అనుకునే మనస్తత్వం దాదాపుగా మాయమై, అది సాయం కోసం చాచిన చేయేనని తీర్మానించుకుని, చూసీ చూడనట్టు వెనుతిరగడం పరిపాటైపోయింది. మనకి మన యుద్ధం మనం చెయ్యడం మటుకే అలవాటయ్యింది. ఇలాంటి ఒక కాలంలో, ఒకరి మాట కోసం దిగులు పడ్డామని, మరో మనిషి కోసం కన్నీరొలుకుతోందని ఎవరైనా అంటే, అది వారి వ్యక్తిగత సమస్యగానే పరిగణించడం నేరమేమీ కాదు. ఇలాంటి సందర్భంలోనే కవిగా రాజేశ్వరి పలికిన రెండు గొంతులు గమనించదగ్గవి. అది తన దుఖఃమైతే, ‘ఎవరి దిగులు బావి పూడిక వారే తీసుకోవాలని’ సరిపెట్టుకున్న మనిషి, పరుల బాధ గురించి మాట్లాడాల్సి వచ్చినప్పుడు చూపిన సహానుభూతి అపురూపమైనది. నీకోసం (పు:86), జాగరణ (పు:95), పద బాధల మధువుల్ని తాగుదాం (పు:101), అన్న మూడు కవితల్లోనూ కవి హృదయం స్పష్టంగా తెలుస్తుంది. ‘నీకోసం మళ్ళీ పుట్టాలనుంది’ అంటూ, ‘నీకు అమ్మనవడానికి నా మాలిన్యాన్నంతటినీ కడిగేసుకోవాలనుంది,’ అనడంలో స్త్రీ సహజమైన ప్రేమ ఒక్కటే ఉంది అనుకున్నా –
ఎవరినో ప్రేమిస్తాం
ఎవరినో ద్వేషిస్తాం
ఎవరినో పూజిస్తాం
ఇంకా ప్రేమిస్తూ ద్వేషిస్తూ పూజిస్తూ కూర్చునే వేళా ఇది
ఇక్కడ నేను శూన్యాన్ని మోస్తున్నాను
నా ఒక్కరి ఖాళీనే మోస్తున్నానా ఏమిటి
ఎందరెందరిదో (జాగరణ, పు:95)
అన్నప్పుడు, మరెవరి బాధలకో స్పందిస్తూ ‘పద, బాధల మధువుల్ని తాగుదాం’ అన్న మఖ్దూమ్ వాక్యం గుర్తు చేసుకున్నప్పుడు – అప్పుడు, మనకు నిజంగా తెలుస్తుంది, ఇలాంటి ఒక స్పందనకు మామూలు స్త్రీ హృదయం సరిపోదని. తనకంటూ నలుగురు మనుషుల్ని కుటుంబంలా సమకూర్చుకుని, వాళ్ళను తనకు బందీలుగానో, తాను వాళ్ళకి బందీగానో ఉండే స్త్రీ ఎన్నటికీ ఈ తరహా కవిత్వం రాయలేదు. ‘కంటేనే అమ్మ అని అంటే ఎలా?’ అని పదే పదే పాడుకున్న దయాళువైన స్త్రీ ఒక్కతే ఈ కవిత్వం రాయగలదు. అలాంటి స్త్రీ ఒక్కతే, తానెంత బాధలో, నిస్పృహలో ఉన్నా, మరొకరికి ఆసరా కాగలదు. అమ్మ కాగలదు. ఆ మాతృత్వ భావన ఆమెకు అనాయాసంగా అందిన వరం. మాట్లాడుతూ మాట్లాడుతూ ఏదైనా నొక్కిచెప్పాల్సి వచ్చినప్పుడు ముద్దుపేరుతో పిలిచే తల్లిలా, మహాకోపంగా మాటలాడుతూ కూడా నచ్చజెప్పే గొంతులోకి తనకు తెలీకుండానే తిరిగిపోయే తల్లిలా, రాజేశ్వరి ఉండుండీ ‘చిన్నా’ అని పిలవడం సంపుటిలో కనపడుతుంది. అదీ రాజేశ్వరీదేవి స్వభావం.
కొందరి కవిత్వాల గురించి మాట్లాడేటప్పుడు, కవి ఇలా అన్నాడు, కవిత చెబుతున్నదిదీ అని వ్యక్తి నుండి కవిని వేరు చేసి చెప్పడం రివాజు. కొందరి విషయాల్లో ఆ పద్ధతిని అనుసరించడం అసాధ్యం. ఎందుకంటే, వీళ్ళ వ్యక్తిత్వమే వీళ్ళు రాసిన కవిత్వం. తన నుండి తాను వేరుపడి రాసి వొదిలిన దొంగ ఉద్యమగీతాలో, తను ఎన్నడూ అనుభవించని ఉద్వేగాలకి రంగులద్దగా ఒలికిన స్వప్నగీతాలో కావు వీళ్ళ కవితలు. వీళ్ళు చూపించిన (లేదా చూపించదలుచుకున్న) జీవితమే వాళ్ళ అక్షరాల్లోనూ ఉంటుంది. సంపుటి మొత్తం ఒకే ధోరణిలో, ఒకే భావజాలంతో వెలిగిపోతుంది. పాఠకులుగా మనం ఆగి చూడక్కర్లేదు, ఒక అనుభూతి చట్రం నుండి విడివడి మరొకదానిలోకి ప్రవేశించవలసిన కష్టం లేదు. బ్రతుకంతా ఒక్క మాట కోసమే పరితపించే మనిషి, ఏ ఏటికాయేడు తనను తానెట్లా నిలబెట్టుకుంటూ వచ్చిందో పుట వెనుక పుట తిప్పుతూ తెలుసుకుంటామంతే.
మోసపోయాననిపించినపుడు, ‘ఆకాశానికి కూడా బట్టలు తొడిగే నాగరికత’కి ఆశ్చర్యపడినప్పుడు, నిస్తంత్రీవీణెలు ఉన్నట్టుండి తెగిపోయినప్పుడు, ఒక్క పాటతో, ఒక్క నక్షత్రపు మెరుపుతో, ఒక్క కలతో, ఒక్కటంటే ఒక్కటే ఆశతో, అన్నేళ్ళ జీవితాన్ని ఒంటరిగా దాటడమెలానో చెప్తుంది రాజేశ్వరీదేవి కవిత్వం. ఈ సంపుటి మూర్తీభవించిన ఆమె అమాయకత్వం. ఏదో ఒక రాత్రి అకస్మాత్తుగా తలుపు మీద మునివేళ్ళ చప్పుడు వినపడుతుందని, కేవలం మన గొంతు వినడానికే ఒకరు పలకరిస్తారని, అమానవీయమైన లోకం మీద రాజేశ్వరి పెంచుకున్న పిచ్చి నమ్మకానికి మిగిలిన ఆఖరి గుర్తు, సత్యం వద్దు, స్వప్నమే కావాలి. ఇప్పుడిక, ‘రాత్రి కవితై పెనవేసున్న అక్షరాలు, పగలు వచనమై విడివడతాయని’ బెంగటిల్లిన రాజేశ్వరీదేవికి, తన కవితలు రేపవళ్ళు వెలిగే నక్షత్రాలై కాంతులీనుతున్నాయని ఎవరు చెప్తారు?