02 January, 2019

"నిమగ్న" - మైథిలి అబ్బరాజు

కవులనూ రచయితలనూ మనసు గుర్తుపెట్టుకునే తీరు చాలా చిత్రంగా ఉంటుంది. మననీ వాళ్ళనీ కలిపి బంధించే లతల మొదళ్ళు చాలా సార్లు మనమసలు గమనించుకోము కూడా. మీరు చెప్పండి, మీకిష్టమైన రచయితలను మీరెలా గుర్తుచేసుకుంటారో? నాకైతే, చూరు నుండి వేలాడే వానబొట్లు చూసినప్పుడల్లా ఇస్మాయిల్ గుర్తొస్తారు. పల్లెటూర్లో బస్సు దిగగానే కనపడే సోడాబండిని చూస్తే, శ్రీరమణ గుర్తొస్తారు. ఇసుక తిన్నెలు, ఒడ్డున ఉన్న పడవలు చూస్తే టాగోర్ చప్పున స్ఫురణకొస్తారు. ఆకుపచ్చ రిబ్బన్లు కట్టుకుని ఆకతాయిగా బడి బయట తిరిగే ఆడపిల్లలను చూస్తానా, చలం జ్ఞాపకం మెరుపులా మదిలో మెదులుతుంది; ఆ వరుసలోనే, పూరేకుల మీద వాలే సీతాకోకచిలుకలను చూసినప్పుడు, మైథిలిగారి రచనలు...   
*
సారస్వతవ్యాసాలూ, నోట్స్ కలిపి 230 పేజీల సంకలనంగా మైథిలి అబ్బరాజు గారి "నిమగ్న" ప్రచురింపబడి రెండేళ్ళు కావస్తోంది.  సౌందర్యమూ, సున్నితత్వమూ - ఈ రెండూ మైథిలిగారి రచనలను ఇట్టే పట్టిస్తాయి, సునాయసంగా ఆ రచనల్లోకి మనని తీసుకునిపోతాయి. ఆ పదాల్లోని మృదుత్వమూ, ఆ భావాల్లోని నైర్మల్యమూ ఇట్టే కట్టిపడేస్తాయి కూడా. కానీ, ఆ సౌందర్యస్పృహ అలవాటయ్యాక మెల్లిగా అర్థమవుతూ వచ్చేది మాత్రం సునిశితమైన గమనింపులూ, అవి చెప్పేందుకు ఎంచుకున్న విధానమూ. లెక్కకు బహుతక్కువగా ఉన్న వ్యక్తిగత అనుభవాలను పక్కన పెడితే, వాసికెక్కిన ఎందరో కవుల, రచయితల రచనల గురించి విపులమైన, విలువైన వ్యాసాలు, ఈ పుస్తకంలో ఉన్నాయి. అయితే వీటిలో ఏ ఒక్కటీ, ఆయా రచనల మంచి చెడ్డలను విడగొట్టి వివరించి చర్చించిన విమర్శలు కావు. నచ్చినవన్నీ ఏకరువు పెడుతూ వ్రాసిన సమీక్షా వ్యాసాలూ కావు. ఆయా పుస్తకాలను తానెలా సమీపించారో, ఎలా ఏ కారణాలకు దగ్గరయ్యారో ఎన్నదగిన కారణాలేవో మాత్రం ఆసక్తికరంగా చెబుతూనే వచ్చారు.  నిజానికి, ఇందులో ఉన్నవెక్కువ భాగం సుప్రసిద్ధ రచనలే కనుకా, విమర్శా ధోరణిలో ఆయా రచయితలు/రచనల గురించిన వ్యాసాలు వెలువడి ఉన్నాయి గనుకా, వారి గురించైనా, వారి రచనల గురించైనా ఇప్పుడు కొత్తగా కొత్త పాఠకులకు చెప్పేందుకు మైథిలి ఎంచుకున్న పద్ధతే బాగుంటుందని నాకనిపించింది. 


ఈ పుస్తకంలో వినపడే గొంతు స్థిరమైనది, అంతకు మించి స్థిమితమైనది. పగలు చదివిన పుస్తకాల గురించి రాత్రి నిద్రమానుకుని వ్రాసిన ఆలోచనలు కావీ వ్యాసాలు. ఇందులో ప్రస్తావించబడ్డ రచనల్లో చాలా మటుకు రచయిత ఎన్నోసార్లు చదివినవి, మరికొన్ని చిననాటి నుండి పరిణత క్రమాన్ని పరిశీలించుకుంటూ పునశ్చరణ చేసుకున్నవి. అంటే, వీటి వెనుక రమారమీ ముప్పై నలభయ్యేళ్ళ సాహిత్యానుభవం ఉంది, పునఃపునః పఠనాల ద్వారా రచనలను స్వంతం చేసుకున్న అధికారంతో, కొత్త లోచూపుతో మరో తరానికి ఆ రచనను పరిచయం చెయ్యగల ప్రజ్ఞా ఉంది. ఆ  ప్రజ్ఞా, సుదీర్ఘ సాహిత్యప్రయాణానుభవమూ ఆమె పదాల్లో తొణికిసలాడుతూనే ఉంటాయి. ప్రధానంగా శాంతరసంలో స్థిరపడ్డ ఆలోచనలు, ప్రతిపాదనలు, గంభీరమైనవి, ఒక్కోచోట చర్చకు తావిచ్చేవీ. ఆ స్వరఛాయల నుండి బయటపడి మరొకలా ఆలోచించడానికి మనకు కొంత వ్యవథి పడుతుంది. అది ఇబ్బంది కాదు, పాఠకులుగా మనకు మనం సాధించుకోవాల్సిన మెలకువ.


ఈ పుస్తకంలో ప్రస్తావించబడిన రచనలన్నీ, 90' ల తరువాతి పిల్లలకు బహుశా పూర్తిగా కొత్తవి, అడుగూ చూపూ కూడా వెనక్కి మళ్ళించుకుని చూడవలసినవీ, చదువవలసినవీ. సాహిత్య విలువలపరంగా ప్రాసంగికత చెడని రచనలే ఎంచుకోబడటం నేను ఈ పుస్తకంలో గమనించిన ముఖ్యమైన విషయం. సాహిత్యపఠనంలో మనిషిమనిషికీ భిన్నమైన వైఖరులుంటాయి. సాహిత్యం వెలుగును చూపేదై ఉండాలనీ, చీకట్లోకి నెట్టేది కారాదనీ అనుకున్నవారిగా, మైథిలి గారి రచనలు ఏ పక్షానికి చెందుతాయో తేలిగ్గానే ఊహించగలం. కరుణ ఉన్న రచనలున్నాయి గానీ, జీవితపు చీకటి కోణాలపై పట్టుపట్టి వెలుగు ప్రసరింపజేసిన రచనలేవీ ఈ పుస్తకంలో నాకు తారసపడలేదు. కనుక, తేలిక మాటల్లో చెప్పాలంటే, హృదయాహ్లాదకరమైన రచనలు, మాటలు మాత్రమే మనమిందులో ఆశించగలం. ఈ స్పష్టత పాఠకులకు ఒక వెసులుబాటు. ఇచ్ఛాపురపు జగన్నాథరావు కథలు, బాలాంత్రపు రజనీకాంతారావు గేయాలు, ఆచంట 'నా స్మృతిపథం' వంటి వారి రచనల్లోని నాజూకుదనాన్ని, ఆయారచయితల సౌందర్యాన్వేషణని స్పష్టంగా చూపెట్టడం ఎంతగానో ఆకట్టుకుంది. వీలు కుదిరినచోటా, అవసరమైన చోటా, ఆ కాలపు పోకడల మీదుగా సాగిన వ్యాఖ్యానం అదనపు సొబగు.

నేను ప్రధానంగా కవిత్వాన్ని ప్రేమించే మనిషిని కనుక, కృష్ణశాస్త్రి, రజనీకాంతారావు, మరికొన్ని ఆంగ్లకవితల వ్యాఖ్యానం ఇష్టంగా చదువుకున్నాను. "నవ్వు చూడు తుమ్మెదకి, పువ్వు పువ్వు కోసమయి, ఆ ధూర్తపు కదలిక అంత ఝుమ్మంటూ ఉందెందుకు?" అంటూ మోహలాలసని ఒలికించిన ఆరాధనా గీతాలను కూడా తరచితరచి ఈ కవయిత్రి మాటల్లో చూసుకున్నాను, భద్రపరుచుకున్నాను.  పత్రికల్లో కవితల సంపుటి మీద వ్యాసం వచ్చిందంటే, అన్నింటి గురించీ మాట్లాడాలన్న తాపత్రయంతో, మోయలేని బరువుతో, కవితలోని అందమంతా తాము ఆస్వాదించలేకా, ఒకవేళ ఆస్వాదించినా తిరిగి ఆ మేరకు పాఠకులకు అందివ్వలేకా సతమతమవుతున్నారనిపిస్తుంది మనకాలపు సమీక్షకులు, విమర్శకులు. ఒక కవిత మనని నిజంగా తాకినప్పుడు, దానిలోని అక్షరమక్షరం గురించి తాదాత్మ్యతతో చెప్పుకోనిది, అదేమి స్పందన?  ఫేస్‌బుక్‌లో  ఈ మధ్య మిత్రులు కొందరు నచ్చిన కవితల గురించి తమ తలపోతల నుండి ఎన్నో విషయాలతో పెనవేసి కవితనూ, అది తమను కుదిపిన అనుభూతిని, తద్వారా ఆ కవితల్లోని ప్రత్యేకతలనీ ఎంతో గొప్పగా చెబుతున్నారనిపిస్తుంది. అది, ఆ కవిత గుర్తుండిపోయేలా చేసే పద్ధతి.
*

'నా విశ్వనాథ' అంటూ విమర్శలతో సహా ఆయన్ని స్వంతం చేసుకుని, ఆ మాటను బహిరంగంగానే ప్రకటించారామె.  అయితే విశ్వనాథవారిని ఇంతింత అన్న కొలతలతో బంధించడానికో లేదా అట్లా ఉన్న కొలతల నుండి విముక్తుణ్ణి చెయ్యడానికో కాక, కొన్ని మెరుపుల్లాంటి పద్యాలు వివరించి వదిలేశారీ రచయిత. ఏమిటీ పద్యాల ప్రత్యేకత? ఇవి పదహారణాల తెలుగు పద్యాలు. తెలుగు నుడికారాన్ని పాదాల్లో కుదుర్చుకున్న పద్యాలు. భయమో భక్తో ఆయన రాసినదేమిటో మనసులోకి పూర్తిగా ఎక్కించుకోకుండానే 'ఏదేదో రాసేరులెమ్మని' దూరం పెట్టేసే పాఠకులకి - ఇలాంటివి చదివినప్పుడు కొత్తగా ఆశ్చర్యమూ, కుతూహలమూ కలిపి మొదలవుతాయి. ఆ సాహిత్యం పట్ల ఆసక్తి కలిగేలా చేస్తాయి. నిజానికి ఏ సాహిత్య వ్యాసమైనా చెయ్యాల్సిన మొదటి పని సాహిత్యాన్ని పాఠకలోకానికి దగ్గర చెయ్యడమే కదా! గుణదోషచర్చలూ, విమర్శలూ అవన్నీ అటుపైని మాటలే. ఒక ఇజాన్ని నెత్తిన పెట్టుకోవడమో లేక ఖండించడమో మాత్రమే పనిగా పెట్టుకునే సమకాలీన సాహిత్య వ్యాసాలు ఏం చెయ్యలేకపోతున్నాయో, ఈ వ్యాసాలు నా మీద నెరిపిన ప్రభావం ద్వారా తెలుసుకున్నట్టైంది. Robert Frost గురించి వ్రాసిన సుదీర్ఘమైన వ్యాఖ్యలోనూ ఇట్లా కవినీ పాఠకులనీ ఒక చోట కూర్చి 'చదివిచూడండ'ని చెప్పే ప్రోద్బలమే కనపడింది నాకు. నిజానికి ఈ ఎడమే, ఈ సౌలభ్యమే నాకు గొప్ప తెరిపినిచ్చింది. 

"మజ్జారే! చక్కిలిగిలి బుజ్జాయికి
బొజ్జ మీద ముద్దిడుకొన్నన్
బొజ్జ గలవేమో బుజ్జికి
ముజ్జగముల కిలకిలారు ముద్దుల నవ్వుల్" ,
"పక్క అంతయు జిమ్మితి పద్మనాభ!
అన్న చూడుము, పుస్తకమ్మట్లు పండుకొనును,
నీవేమో పక్కంత కుమ్మి కుమ్మి
పక్క యటులుండ నీవిట్లు పండుకొందు!"

శ్రమపడకుండానే అర్థమయ్యే ఇట్లాంటి పద్యాలూ, వాటికి మైథిలి గారి వ్యాఖ్యానమూ చూశాకే నేనూ కల్పవృక్షం పద్యాలు చదువగలనన్న నమ్మకం కుదిరింది. అన్నీ అర్థమయిపోతాయని కాదు- అర్థం చేసుకోవడానికి ఒక మొదలూ, వెదికేందుకొకింత బలమూ, నాకు "నిమగ్న"లో దొరికాయి.  అలాగే, హృదయాహ్లాదిని కుందమాల, తప్పనిసరిగా చదువవలసిన మరొక వ్యాసం. రాముడి వ్యక్తిత్వాన్ని, సీత పట్ల అతని అనురక్తినీ ఎంత గొప్పగా ఈ వ్యాసంలో పొందుపరిచారో చూస్తే ఆశ్చర్యమనిపిస్తుంది. వివాదాల అయోధ్యా రాముడి ప్రస్తావన ఇప్పుడిక్కడ అప్రస్తుతమే కానీ, నేను అంటున్నదల్లా ఒక పాత్రగా రాముడిని ఎట్లాంటి ప్రేమికుడిగా చిత్రించారో గమనించమనే.  
"సుఖము నందు దుఃఖమునందు సువ్యక్తమై చెప్పనక్కరలేనిదై(ఆమె) ఆత్మయందున్నది. దోషమునకుగాని, గుణమునకుగాని సంబంధములేని కారణరహితమైన యొక భావబంధము నాకామె యందున్నది."  - అన్న మాటలు ఏ ప్రయత్నమూ అక్కరలేకుండానే నా మనసులో ముద్రించుకుపోయాయి. 
*
"ఏమీ లేని గగనం లో హరివిల్లొకటి విరిసే వేళ , ఆ క్షణమే నా కల - వేకువకి మేల్కొంటుంది.
వాగు మీంచి వీచే తెమ్మెర - ఆనందాలన్నీ పేనిన వేణుగానమయి నిమిరి వెళుతుంది
వసంతానికి జ్ఞాపకాలూ తియ్య తియ్యగా చివురులు పెడతాయి. నా సుఖ స్వప్నాల కి సూర్యకాంతిలా నువ్వు వెలిగిపోతుంటావు
పురివిప్పిన నెమలికాటు కి రాత్రంతా వలపు అలజడి - కాని, సొగసా - నీ ఆకృతి ఒకటే ఆకర్షణ కవతలి హద్దు"
అన్న మలరే పాట అనువాదం చదివింది మొదలూ,  మైథిలిగారి పేజ్‌ని బుక్‌మార్క్ చేసుకున్నాను. ఫేస్‌బుక్ విధిగా మన స్నేహాలను గుర్తుంచుకుని మనకూ గుర్తుచేసి సంబరాలు చేస్తుంది కానీ, ఇక్కడి పరిచయాలు ఆసక్తులుగానూ, ఆకర్షణలు ఆత్మీయంగానూ మారే ఉద్విగ్నక్షణాలేవో దానికి తెలీవు. అవిట్లా మనకు మనంగా చెప్పుకుంటేనే తప్ప బయటపడని రహస్యాలు.

#mythilipoetry పేరిట గత కొద్ది నెలలుగా ఆంగ్ల కవితలకి అనువాదాలు చేస్తున్నారీ రచయిత, వాటిలో కొన్నైనా ఈ పుస్తకంలో ఉంటాయని ఆశించానేమో, చిన్న ఆశాభంగం! అవన్నీ త్వరలోనే ఒక ప్రత్యేక సంచికగా రావాలి.  నవల, నాటకం, గేయం, కథ, కవిత - ఇలా సాహిత్యరూపాలెన్నింటినో స్పృశిస్తూ లోతైన ఆలోచనలతో ప్రతిపాదనలతో వివరణలతో ప్రవాహసదృశ్యమైన రచనావేగాన్ని చూపెడుతూ సాగిన ఈ పుస్తకంలోని కాగితాలు నా కళ్ళ ముందు రెపరెపలాడినప్పుడల్లా, " కుడిఎడమలే కానరాని  తుదిమొదళ్ళే తోచబోని  స్వప్నమధువుల జడుల లోపల  స్వాంతమున జ్ఞాపకపు పొరలు, పొరల లోపల తెరలు తెరలుగ.." అన్న రజని గీతం అప్రయత్నంగా నా పెదాలనల్లుకుంటోంది.

01 January, 2019

ఇసుక

"ఇది నాదేనని గుర్తుంచుకుని భద్రంగా నీ దగ్గరుంచుకో..." అంటూ hourglass నా చేతుల్లో పెట్టాడొక మిత్రుడు. ఇంటిలో కనపడే మూలలో, ఇష్టంగా అమర్చుకున్న ఈ అరచేయంత బొమ్మని, ఈ పదేళ్ళల్లోనూ కొన్ని వేల సార్లు దాటుకెళ్తూ తాకి చూసుకునుంటాను. సోమరి మధ్యాహ్నాల్లో సోఫాలో గడ్డం మీద పడుకుని దాన్నే పరీక్షగా గంటల తరబడి గమనించుకుని ఉంటాను. ఇసుక జారిపోవడం ఎప్పుడూ ఆటలానే అనిపిస్తుంది తప్ప కాలపు రహస్యమేదీ గరుగ్గా గుండెని తాకినట్టు ఉండదు.
కళ్ళూ వేళ్ళూ మనసూ ఎలా తిప్పితే అలా తిరిగే, మన చేతుల్లోని ఆటబొమ్మలానే అనిపిస్తుంది జీవితమెప్పుడూ. గిరుక్కున వెనక్కి తిప్పి బోర్లా పడేస్తే, నిండుగా మళ్ళీ కళ్ళ ముందు నిలబడినట్టే ఉంటుంది కాలం, జారిపోయిన రేణువుల మీదకి చూపు మళ్ళదు.
గుంజుకుపోయేందుకు ఎవరైనా రానీ, ఎన్ని ప్రయత్నాలైనా చెయ్యనీ, ' ఈ జీవితం మొదట నాది' అన్న స్పృహలోనే అంతులేని తృప్తి తొణికిసలాడుతుంది. అలా అనుకోవడానికి కొందరికి ఊహ తెలిసే వయసొస్తే చాలు, కొందరికి జీవితకాలమూ సరిపోదు.
కొత్త సంవత్సరమంటే మనం అరచేతులు రుద్దుకుని అన్నిటికీ సిద్ధంగా ఉండి తిప్పుకున్న sand clock లా - నిండుగా మన దోసిట్లో వాలిన కాలంలా ఉంటుంది. చేజారుతున్నదంతా రేపటికొక జ్ఞాపకమని జీవితమెంత నిండైన అనుభవాలతో బరువెక్కుతోందో కొల్చుకు చూసుకోవడానికి - I wish you all a VERY HAPPY new year!! 

12 December, 2018

'96

"తీరాన్ని చేరాకే సముద్రం మీద ప్రేమ మొదలవుతుంది.
తలవెంట్రుకలు నెరిశాకే ప్రపంచం అర్థమవుతుంది.
నిన్నామొన్నల ఆనందాలన్నీ పేనుకుని
ఈనాటి ఈ క్షణాలని రసవంతం చేస్తున్నాయి.
కూడుకుంటోన్న ఈ వేళ్టి సంబరాలన్నీ,
రేపటి జీవితానికి కొత్త అర్థాలను దాచిఉంచుతాయి.

జీవించని జీవితపు భరించలేనితనంతో, కుదుపుతో,
మున్ముందుకెళ్తున్నాను.

దాచుకున్న తపనలను రగిలించుకోవడానికి,
వెలిగించుకోవడానికి,
ఇప్పుడే ఇక్కడే నేను బయటకు కదిలి-
లోలోపలి లోతులకు దూకుతున్నాను.

అకారణంగా, సహజంగా, స్పష్టంగా,
సూర్యకిరణపు చందంగా,
నా నుండి వేరుబడి, నన్ను నేను చూసుకుంటాను.
నావి కాని లోతులివి, కానీ ఇక్కడే బతుకుతున్నాను.
అద్దంలా పుట్టినందుకు,
దేనిని చూస్తే దానిలా, మారిపోతుంటాను.

కాళ్ళ మధ్య గారంపు చెలిమితో తిరుగాడే
పిల్లి పిల్ల ఉల్లాసపు జీవితమైనా చాలు కానీ,
ఎదురుపడ్డ ప్రతిసౌందర్యాన్ని తాకి చూసే
భాగ్యమైతే కావాలి.

అవసరమైతే లోకనియమాలను అతిక్రమిస్తాను
నాలానే, నాకు నచ్చినట్టే,
జీవితోన్నత సారమంతా అనుభవంలోకి తెచ్చుకుంటూ,
మరింత నిర్మలమైన నన్ను ఉనికిలోకి తెచ్చుకుంటూ,
ప్రతీ క్షణం పరిపూర్ణంగా అనుభవిస్తూ బ్రతుకుతాను.

గమ్యపు స్పృహ లేకుండా తన మానాన తాను
గాలిలో గిరికీలు కొడుతూ పోయే పక్షిలా
లోతులకు జారవిడువబడ్డ రాయిలా
శబ్ద ఛాయలన్నీ దాటుకుని, చూస్తున్న
దృశ్యంలోనే తలమునకలైపోతాను.

ఎద్దు మూపురం మీద నిలబడ్డ పక్షిలా
భూమి మీద బ్రతుకు సాగించుకుంటాను.
చేయీచేయీ కలుపుకుని
దూరాలను కొలుచుకుంటూ సాగిపోతాను

ఇప్పుడు, ఈ క్షణంలో,
అమ్మలా నన్ను పొదుముకుని
లాలి పాడుతున్న ఈ క్షణంలో,
పరవశమేదో పరుచుకుపోతోంది,
రహస్యమేదో గుప్పిట చిక్కుతోంది. "

కథ ఎక్కడ మొదలెట్టాలన్నది, కథ చెప్పినంత కష్టం. కథలో ఒక పాత్రని మనకు పరిచయం చెయ్యడమన్నది, ఆ పాత్ర జీవితమంత సంక్లిష్టం. ఒకే దెబ్బకి రెండు పిట్టలన్నట్టు, 96 దర్శకుడు కథ ఎత్తుగడని రామచంద్రన్ పాత్రతో, రాంచంద్రన్ పాత్రని ఓ పాటతో మొదలుపెట్టాడు. ఐదున్నర నిముషాల నిడివి ఉన్న పాటని వినడానికి మాత్రమే కాదు, చూడటానికి కూడా ఇంత కథనంతో, కవిత్వంతో నింపి మన ఎదుటకు తెచ్చిన పాట, ఈ మధ్య కాలంలో నాకు తారసపడలేదు.

ఒక తాపసిని, భావుకుడిని, సంచార జీవిని, సరళత్వమే జీవన స్వభావంగా మలుచుకున్నవాడిని, అతని చుట్టూ పరుచుకునే ఓ తేలికపాటి వాతావరణాన్నీ, మిడిసిపాటులేకుండా మసులుకునే నైజాన్నీ, ప్రకృతితో మమేకమై బ్రతికే ట్రావెల్ ఫొటోగ్రాఫర్‌ని ఒక్కొక్క ఫ్రేంలో ఇముడ్చుకుంటూ రామచంద్రన్ జీవనచిత్రాన్ని మనకు పరిచయం చేస్తాడు. ఈ పాట ఓపెనింగ్ షాట్, క్లోసింగ్ షాట్ గురించి రెండు మాటలు చెప్పాలి.

చివ్వుమని కదిలి చిరుమీనులన్నీ గుంపులుగుంపులుగా చెదిరిపోయేయే దృశ్యంతో మొదలైన పాట - ఇసుకలో హీరో తన పేరు రాస్తూ ఉండగా, కెమెరా పైపైకి జరుగుతూ పోయి, అక్షరాలు, అతను అలుక్కుపోవడంతో ముగుస్తుంది.

సమూహాల్లో ఇమడలేక, సముద్రమంత ప్రపంచంలో, జీవితంలో తనదైన అన్వేషణను మొదలెట్టుకుని, చివరికి కోరుకున్న తీరంలో తన పేరును ముద్రించుకుంటూ, పోలికలకూ, పోటీలకు అతీతంగా, తనకు తానుగా, ఒంటరిగా నిలబడ్డ రామచంద్రన్. ఎంత అందంగా చెప్పుకొచ్చాడా కథని! ఈ ఒక్క పాటతోనే దర్శకుడు నా మనసు దోచేశాడు.

"ఫొటో తీస్తున్నప్పుడు మనం పట్టుకోవాల్సింది ఓ దృశ్యాన్ని కాదు, ఓ జ్ఞాపకాన్ని" - అని చెప్తాడు ముప్పైఏడేళ్ళ నాయకుడు.  ఎదురుపడే ఒక్కో దృశ్యం ఒక్కో జ్ఞాపకం; జ్ఞాపకం, ఉద్వేగాలన్నీ శాంతించి మనఃఫలకంపై విశ్రమించిన అనుభవం. మసకబారని జ్ఞాపకాలూ కొన్ని ఉంటాయి, మలినపడని అపేక్షలూ భద్రంగా రహస్యపు అరల్లో దాచిపెట్టబడతాయి. అట్లాంటి అమాయకమైన అపురూపమైన ప్రేమకథ - '96.

ఒక మొహమాటపు పిల్లవాడు. పల్చని చెంపలతో, మధ్యపాపిట తీసిన జుత్తుతో, లోతైన నల్లని కన్నులతో, చిన్నప్పటినుండీ కలిసి చదువుకున్న పిల్ల మీద ఇష్టం పెంచుకున్న మామూలు పిల్లవాడు. ఆమె కళ్ళల్లోకి కళ్ళు పెట్టి చూసే ధైర్యం కూడా లేని వాడు. అలనాటి మేటి గాయని పేరు పెట్టుకున్న నెచ్చెలిని, అందమైన గొంతుతో క్లాసందరి ముందూ పాటలు పాడే అమ్మాయిని, తనకిష్టమైన పాట పాడమని కూడా అడగలేనంత మొహమాటస్తుడు. ఆమె దబాయింపు చూపులకి ముసినవ్వుతో తలవొంచుకునేవాడు, ఆమె తల తిప్పి చూస్తే చూపు కలపకుండా దాక్కునేవాడు..

ఆమె కళ్ళల్లో ఇష్టాన్ని గమనించుకోవడం తెలిసినవాడు, ఆమె కాదంటే కోపగించుకోకుండా దారివ్వడం తెలిసినవాడు. ఆమె అవునంటే పేరెలా మారుతుందో ఊహ చేసే ఆశ ఉన్నవాడే కానీ, ఆటల్లో అయినా శాశ్వత బంధం కాదన్న ఊహను రానీయలేనివాడు.

కె. రామచంద్రన్!

**
"బ్రతుకుదారిలో మేలిమలుపంటూ తారసపడదు
శ్రుతి చేయబడని వీణలా వేదనతో కదిలే పిరికి హృదయం
లోలోపలి మాటలనేనాడూ బయటపెట్టదు

ప్రేమ మార్గం నియమాలన్నీ యదేచ్ఛగా అతిక్రమించుకుంటుంది,
ఆలోచనలు హద్దులు చెరుపుకుంటూ ఎగిరెగిరిపడతాయి
నువు రా,

ఈ భారమంతా మబ్బుపింజవుతుంది
నీ జత చేరే వీలుగా
కూడలి దగ్గర నా మార్గం వేయి దారులుగా విడివడుతుంది...."

ఎలా కలిశారో చూసినప్పుడు, ఎలా విడిపోయారన్నది పెద్ద విషయం కాదనిపిస్తుంది. ఇరవైరెండేళ్ళ వియోగం తరువాత కూడా, సోలిపోతున్న రెప్పలు పూర్తిగా విప్పి ఆమెనింకా సరిగా చూడనైనా చూడకుండానే, కుశలమైనా అడగకుండానే, ఎగిరెగిరి పడ్డ గుండె అతని మనసుని ఆమెకు పట్టించేసింది. వివశుణ్ణి చేసిన అతని ప్రేమ, బాల్యమిత్రుల ముందతన్ని మళ్ళీ దోషినీ చేసింది. పట్టుపరికిణీ కట్టుకున్న పదిహేనేళ్ళ పడుచుపిల్ల ముందు ఎట్లా సోయితప్పి పడ్డాడో, ముప్పైఏడేళ్ళ ప్రౌఢ ముందూ అదే తీరున. ఈ రెండు సన్నివేశాల్లోనూ దర్శకుడు మన కోసం ఇంకో మేజిక్ చేస్తాడు. ఆమె చేయి అతని గుండె మీద వాలుతుండగా మొదలయ్యే సనసన్నటి పక్షికూతలు..టిక్టిక్ఛిక్...అతను వెనక్కు వాలుతుండగా పెరిగి పెరిగి మళ్ళీ సన్నగిల్లడం - నావరకూ నాకు అదొక butterflies in stomach ఫీలింగ్‌ని అద్భుతంగా తెరకెక్కించగల ప్రతిభ అనిపించింది.

కాలం-దూరం లెక్కల్లో, ఏ ఇద్దరికీ ఒకే జవాబు దొరకని ప్రశ్నలు ప్రేమ గుప్పెట్లో ఉంటాయి. అందుకే ఇన్నేళ్ళ దూరం తరువాత అతనెక్కడున్నాడో తెలియగానే ఆమె ఆగలేక కదిలి వెళ్ళిపోతుంది, అతని పసి ముఖాన్ని గుర్తు తెచ్చుకుంటూ, ఇప్పటి ముఖంతో పోల్చుకునే ప్రయత్నం చేస్తుంది, అతని గడ్డంలోకి, చిక్కని అతని కన్నుల లోతుల్లోకి వంగి వంగి వెదుక్కుంటుంది. అతడు దొరకడు, అప్పటి వాడు దొరకడు. అతడామెని పరీక్షించి చూసుకోవాలనుకోడు, ప్రశ్నలేమీ అడగాలనుకోడు, మునుపటిలానే సిగ్గూ బిడియం వదిలించుకోడు.

ఎందుకంటే అతనామెని చూశాడు. చూస్తూనే ఉన్నాడు. ఆమె పెళ్ళయ్యేదాకా, ఆమెను కలవాలనిపించినప్పుడల్లా ఆమె ఊరికి వస్తూనే ఉన్నాడు. ఆమెకు ఆశ్చర్యం కనుక అడిగి చెప్పించుకుంది, ఋజువులు చెప్పమని పందెం కట్టింది. అతనికవి నాల్క చివర ఉన్న కొండగుర్తులు. ఆఖరు సారి ఆమెని ఆమె పెళ్ళిచీరలో చూశానని చెప్తాడు - నిశ్చేష్టలా మారిన ఆమెతో.  దర్శకుడు మళ్ళీ మేజిక్ చేస్తాడు - ఆ పెళ్ళి వాద్యాల హోరు వినబడనంత దూరంగా పారిపోయాను అని చెప్తూండగా, బాక్గ్రౌండ్‌లో హోరెత్తే సన్నాయి వాద్యం. అతను దూరం వెళ్ళిన కొద్దీ అది శ్రుతి మించి వినబడి అతలాకుతలం చేసిందని చెప్పడం. ఆ మాటలు, ఆ సంగీతం, విజయ్ సేతుపతి కళ్ళు - సినిమా మాత్రమే సాధించగల అద్భుతం కదా ఇది.

లైట్స్ కెమెరా యాక్షన్‌తో పాటు కట్ చెప్పడం కూడా దర్శకుడి పనే. దుఃఖభారంతో ఆమె చెయ్యి అతని మీద పడేలోపు కట్. వాసంతి అతని పేరు మర్చిపోకుండా ఉంటే ఏమయ్యేదో చెప్పాక, అతని కళ్ళల్లో చిప్పిలిన కన్నీళ్ళర్థమయ్యేలోపు కట్. "చిన్ని పొన్ను నా" ఇళాయరాజా పాతపాటల్లోంచి అందంగా కొసరిన ఓ బిట్. ఇవన్నీ తరువాత, ఆమె తాళి కనపడితే కళ్ళకద్దుకునేంత, ఆమె పైకి రమ్మంటే కనుబొమలెత్తి చూసి, ఆమె కూర్చుని ఉండటం చూసి నొసలు కొట్టుకునేంత, ఆమె బెంగలని స్నేహితుడిలా అర్థం చేసుకునేంత, చిన్నప్పటి హెయిర్‌కట్‌లో చూడాలనుందన్న ఆమె మోజును తీర్చగలిగేటంత, ఆమెను అంత ప్రేమించీ, తిరిగి పంపించగలిగేంత, తిరిగి రహస్యపు అరల్లోకి ఆమెతో గడిపిన క్షణాలనీ, జ్ఞాపకాలనీ నెట్టుకునేంత - నిజాన్ని గౌరవించి ఒప్పుకునేంత నిబ్బరాన్ని ఆ పిచ్చి గుండె సాధించుకోవడానికి ఎన్నేళ్ళు పట్టి ఉంటుందో - ఆ ఇరవైరెండేళ్ళ సమయమూ - కట్ కట్ !!! "యెఛీ, ఇలా రా, సిల్లీ ఫెల్లో" అన్న త్రిష విసురు- ముసుగులేయని ఇష్టం, విజయ్ మొహమాటపు చూపులు, మాత్రం అన్‌కట్ డైమండ్స్.

బహుశా అందుకే నాకీ సినిమా నచ్చింది. దాచాల్సినంత దాచాక కూడా ఆకాశపు అనంతమైన నీడలా మీద పరుచుకున్న ప్రేమానుభవం వల్ల. సీతారాముల వియోగం ఎంత నొప్పి కలిగించేదైనా, ఆ వియోగానికి కారణాలు ఎంత అసంబద్ధమైనవని మనం నిష్ఠూరాలాడినా, జంటగా ఉన్నంతకాలం వాళ్ళిద్దరి ప్రేమా సమ్మోహనంగానే ఉంటుంది. జానకీదేవి, రామచంద్రన్ పేర్లు నాయికానాయికలుగా పెట్టడంలో ఇంతకు మించిన తత్వం నాకు బోధపడలేదు. అయినా పేరులో ఏముంది?

05 December, 2018

మాగ్నెట్

బ్యాగుల నిండా తడిబట్టలు. దులుపుతుంటే రాలిపడుతోన్న ఇసుక. తప్పుకుంటుంటే చుట్టుకుంటోన్న సముద్రపు నీటి వాసన, నీచు వాసన. తీరంలో నా పాదాలను తడిపినట్టే తడిపి వెనక్కి పోయిన అలల్లా… సెలవులు.

పొద్దున్నే మళ్ళీ అదే దారిలో, అవే మలుపులు దాటితే, ఆఫీస్. స్నాప్‌వేర్ లంచ్ బాక్స్. తరిగి పెట్టుకున్న కూరలు, డబ్బాల నిండా పాలు. ఫ్రిడ్జ్‌లో. తలుపు తీస్తే తగిలే గాలి, ఏ తీరాలది?

తలుపు మూస్తే… బీచ్ సైడ్ గిఫ్ట్ షాప్. బేరమాడిమరీ కొన్న మాగ్నెట్. బబుల్ ర్యాప్‌లో భద్రంగా నా సంభ్రమం. నాకు మాత్రం తెలుసా, సముద్రాన్ని ఇంటికి తెచ్చుకోవడం ఇంత తేలికని.

ఆకర్షణ. ఏదీ శాశ్వతం కాదనిపించే క్షణాల్లో, అన్నీ స్థిరంగా కనపడే సందర్భాలు. కలిసే ధ్రువాలు అరుదూ అపురూపమూ. ఎవరు విడదీయగలరు?

అరచేతుల్లో మాగ్నెట్. జ్ఞాపకం ఎప్పుడూ ఆకర్షణే.

ఆకర్షణ, ఒక జ్ఞాపకమిప్పుడు.

28 October, 2018

"నాది దుఃఖం లేని దేశం" - వాడ్రేవు చినవీరభద్రుడు.

నాది దుఃఖం లేని దేశం - అన్న మాట పుస్తకం మీద ఎప్పుడు కనపడ్డా తెలియని దిగులేదో ఆవహించేది. వరదలు, భూకంపాలు, కల్లోలపరిచే రాజకీయాలు, బాధ్యతల ఊసెత్తని బంధాల్లో స్వేచ్ఛను బలవంతంగా పొందాలనుకునే జనాలు, ఏ క్షణానికా క్షణం పెచ్చుపెరుగుతోన్న నేరాలు - మనదా దుఃఖం లేని దేశం? ఏడెనిమిది నెలల క్రితం ఈ పుస్తకం కోరి తెప్పించుకున్ననాటి నుండీ, ఈనాటికి, వార్తల్లో మనుష్యులు మారుతున్నారేమో గానీ, వాటి తీవ్రత ఏమీ మారలేదు. బహుశా అందుకేనేమో, ఈ పుస్తకాన్ని ఎప్పుడు ఎంత ఆర్తిగా నా చేతుల్లోకి తీసుకున్నా, నా ఆలోచనలు 'ఎవరికి లేదిక్కడ దుఃఖం? ' అన్న ప్రశ్న దగ్గరే ఆగిపోయేవి. చాలాకాలం పాటు నేనా ప్రశ్నని దాటలేకపోయాను. నిజానికి అట్లాంటి అనిశ్చిత మనసుతోనే ఒకరోజు నేనీ పుస్తకాన్ని అందుకున్నాను.
*
కబీరు సాహిత్యానికి అనువాదం అని వినగానే ఇదొక అసాధ్యమైన పని అనిపిస్తుంది. అంతూదరీ లేని సముద్రంలా కబీరు రాతల పేరిట చలామణీ అవుతున్న సాహిత్యం దానికి మొదటి కారణమైతే, వాటిల్లోంచి కబీరు గొంతుని, లేదా కబీరు స్పూర్తిని గుర్తుపట్టి అనువదించేందుకు కవితలను ఎంచుకోవడం రెండవది. కబీరు మనలో చాలామందికి సరిగా తెలీకపోవచ్చు కానీ, కబీరు దోహాలు మాత్రం ఒక్కటైనా, బడిలో పాఠాలుగానైనా వినే ఉంటాం. జనాల నాల్కలపైన భాషలకతీతంగా నానిన పదాలు కబీరువి. ఆ పాదాల్లోని సరళత, సూటిదనం, మరీ ముఖ్యంగా వాటిలోని కవిత్వం - వీటిని ఒక ప్రవచనంలా కాకుండా, తీర్పుల్లా కాకుండా, మరొక భాషలోకి తేగలిగిన సామర్థ్యం మూడవది.
మంచి పరిశోధకులు, చేస్తున్న పని మీద శ్రద్ధ ఉన్నవారు మొదటిని రెండు ఇబ్బందులనీ అవలీలగా దాటేస్తారు. అలాగే, స్వతహాగా గొప్ప కవులైన వారు, ఎదుటనున్న అపారమైన సాహిత్యంలో గొప్ప కవిత్వాన్ని తేలిగ్గా గుర్తుపట్టనూగలరూ, అంతే సమర్థవంతంగా ఆ కవిత్వాన్ని తన భాషలోకీ తేగలరు. కనుక, ఈ పుస్తకంలో ఇవన్నీ దొరుకుతాయన్న విషయంలో భద్రుడి రచనలతో ఏ కాస్త పరిచయం ఉన్నవారికైనా ఎలాంటి సందేహమూ ఉండకూడదు. కానీ, భద్రుడి రచనలెప్పుడూ ఆశించినవి ఇవ్వడం దగ్గర ఆగిపోవు. అది ఇష్టమైన గాయని గీతాలతో తన ప్రయాణం కావచ్చు, అసలు మన కవిత్వం ప్రపంచమంతా పాకాలంటే ఏం చెయ్యాలన్న దాని మీద ఆయన సలహా కావచ్చు (నౌడూరి మూర్తి గారి Wakes on the horizon సభలో), నిన్న గాక మొన్న కాకినాడలో జరిగిన యాత్రాకథనాల మీద చర్చలో ఆయన మాటలు కావచ్చు - ప్రతిసారీ, ప్రతిచోటా, తనదైన ఓ ముద్రని వదలకుండా, తన మాటల మీదుగా పాఠకులు తమతమ ఆలోచనలను పొడిగించుకునే వీలుని ఇవ్వకుండా ఆయన రచనలు ముగియవు.
అట్లాంటి అంచనాలతో ఈ పుస్తకం పట్టుకునేవారి కోసం, భద్రుడు ఒక సృజనకారుడిగా తానెంత ప్రత్యేకమో మరొక్కసారి నిరూపిస్తూ, ఈ పుస్తకంలో కబీరు జీవన ప్రయాణాన్ని తానెంచుకున్న దోహాలతో దశలుదశలుగా విభజించి చూపించారు. అంటే, ఈ పుస్తకం ఒకేసారి కబీరు రచనల ద్వారానే కబీరు కవిత్వాన్ని, కబీరు జీవితాన్ని కూడా మనముందుంచుతోందన్నమాట.
*

నా గురువు గొప్ప భ్రమరం 


నా గురువు గొప్ప భ్రమరం. నాలాంటి కీటకానికి తను రంగులద్దుతాడు. తనలాగే భ్రమరంగా మారుస్తాడు. కొత్తకాళ్ళు, కొత్తరెక్కలు, కొత్త రంగులు సమకూరుస్తాడు.
నీ జాతి ఏమిటి, కులమేమిటని అడగడు. అతడి సమక్షంలో భంగీ కూడా భక్తుడిగా మారిపోగలడు.
నదులూ, కాలవలూ గంగలో కలవగానే గంగగా మారిపోతాయి.
సముద్రంలో చేరగానే నది కూడా సముద్రమై అపారమైపోతుంది.
చంచలమనస్సు ఆయన సన్నిధిలో నిశ్చలమై ఊరికెనే గెంతడం మానేస్తుంది.
తత్వాలన్నిటిలోనూ తత్వాతీతాన్ని చూపించాడు. నన్ను తన అంతేవాసిగా మార్చుకున్నాడు. నా బంధాల నుంచి నన్ను బయటపడేశాడు.
నా దుఃఖం సమస్తం తెంచిపారేశాడు.
అతీతమైనదాన్ని అందించాడు, నన్ను రామరాగరంజితుణ్ణి చేశాడంటున్నాడు కబీరు.

మొన్నా మధ్య మా అక్కతో మాట్లాడుతున్నప్పుడు, అది చిన్నప్పుడు చదువుకున్న బడిపిల్లలందరూ అనుకోకుండా ఒక్కొక్కరుగా ఒక గ్రూప్‌లో కలిశారనీ, అందరూ కలిసి వాళ్ళ బడి కోసం ఏదైనా చేయడానికి పూర్వవిద్యార్థులసమ్మేళనమొకటి ఏర్పాటు చెయ్యాలనుకుంటున్నారనీ చెప్పింది. ఆ పనుల్లో భాగంగానే ఆ ఊరెళుతూ, ఆ ఊళ్ళోనే ఉంటోన్న వాళ్ళ గురువులకి-ఓ పండుముసలిదంపతులకి బట్టలు కొని తీసుకెళ్తున్నానని చెప్పింది. నేను అన్యమస్కంగా వింటూ, "కానీ నువ్వెళ్తున్నది మీ బడికీ, మీ పార్టీ ఏర్పాట్లు స్నేహితులతో కలిసి నిర్ణయించుకోవడానికీ కదా.." అన్నాను. నా ఉద్దేశ్యమల్లా మరొక్క నెలలో వీళ్ళెలాగూ తమ గురువులను సభాముఖంగా ఘనంగా సత్కరించుకోనున్నారు కదా అని మాత్రమే. కొన్ని సెకన్ల నిశబ్దం తరువాత అది ఆ ఊరితోనూ, ఆ బడితోనూ, ఆ మేష్టార్లతోనూ ముడిపడి ఉన్న తన జ్ఞాపకాలను నా బదులుతో నిమిత్తం లేకుండా చెప్పుకుపోయింది. అవేమీ నాకు తెలియనివి కాదు.
నాకు ఎనిమిదితొమ్మిదేళ్ళొచ్చేవరకు మేము బెజవాడను ఆనుకుని ఉన్న పల్లెటూరిలో ఉండేవాళ్ళం. అమ్మ అదే ఊళ్ళోని జిల్లాపరిషద్ స్కూల్‌లో తెలుగు టీచరుగా పనిచేసేది. మా ఇంటికీ, బడి వెనుక ఉన్న విశాలమైన గ్రౌండ్‌కీ మధ్య ఒక్క బల్లకట్టు దూరం, అంతే. సాయంకాలాలు ఆ బల్లకట్టు మీద గంతులేస్తూ ఆడుకునే మాకు, దూరంగా రేకుల షెడ్‌లలోనూ, చెట్ల నీడల్లోనూ బడి అయిపోయాక కూడా పిల్లల్ని కూర్చోబెట్టి చదివించే మేష్టర్లు కనపడుతూ ఉండేవారు. గంటల తరగడి కరెంటు పోయే ఆ చిన్నఊళ్ళో, పరీక్షలకు రెండు మూడు నెలలు ముందుగానే కాస్త బాగా చదివే పిల్లలందరినీ అక్కడి టీచర్లు వాళ్ళ వాళ్ళ ఇళ్ళకి తీసుకెళ్ళి ప్రత్యేకంగా చదివించేవాళ్ళు. మా అక్క అవన్నీ గుర్తు తెచ్చుకుంటూ నాతో అంది -"ఎందుకు చెప్పాలి చెప్పు, మాకట్లా ఆ పాఠాలన్నీ? అలా వాళ్ళ పిల్లలతో పాటుగా మమ్మల్నీ కూర్చోబెట్టీ, వాళ్ళకంటూ సమయం మిగుల్చుకోకుండా, ఆలస్యమైతే, మాకు ఆకళ్ళైతే గమనించుకుని అన్నాలు పెట్టి మరీ, కొవ్వొత్తులో కిరోసిన్ దీపాలో మా ముందు పెట్టి మరీ, మేం చీకట్లలో వెళ్ళలేక భయపడతామని మేష్టార్లు తోడొచ్చి వీధి చివర్లలో దించుతారని ధైర్యం చెప్పి మరీ, -వానాకాలం, చలికాలం అసలు కాలాలతో సంబంధం లేకుండా ఎట్లా చదువుచెప్పేవారు! బదులుగా మేమిచ్చాం? ఎన్ని సార్లు గుర్తొస్తుందో, చలిలో పొద్దున్నే వాళ్ళింటి తలుపులు కొట్టేసరికే ఊడ్చి చాపలేసి సిద్ధంగా ఉన్న ఆ వరండా."
ఒక్క వీకెండ్ ఫీచర్ రిలీజ్ చేస్తే, దానికి బదులుగా సెలవెప్పుడిస్తారో చెప్పమని మేనేజర్లని సతాయించే ఉద్యోగులను అన్ని దిక్కుల్లోనూ చూస్తున్న ఈ కాలంలో ఏమీ కాని పిల్లలకోసం, బదులేమీ రాదని తెలిసీ తాపత్రయపడటం - ఆ వయసుకీ, ఈ వయసుకీ కూడా మా ఊహకందదు. మా అక్క, 'మా టీచర్లు లేని బడెక్కడ? ఊరెక్కడ? నా బాల్యమెక్కడ?' అని వాపోయినపుడు, ఇదుగో, నాకీ కబీర్ దోహానే చెవుల్లో మోగిపోయింది. "నువ్వెవరు?" అని అడక్కుండా విద్యార్థులందరినీ అక్కున చేర్చుకున్న ఆ గురువులు నేర్పిన సంస్కారమే మా అక్క మాటల్లోనూ వినబడి నన్ను చకితురాలిని చేసింది.
కబీరు మాటల్లోనే చెప్పాలంటే, "చిత్తం లోపల దీపం వెలిగే గురుముఖులెక్కడో అరుదు కదా!". నాకీ సందర్భంలో, ఇస్మాయిల్ మాటలు కూడా గుర్తొస్తున్నాయి. ఆయన, కవిత్వం చేసే పని కూడా చిత్తం లోపల దీపం వెలిగించడమే అంటారొక ఇంటర్వ్యూలో.
*
నేను నీ బానిసను, గోసాయీ, నన్నమ్మేసుకో
నా తనువు, నా మనసు, నా ధనం ఆయన కోసమే. కబీరుని తీసుకొచ్చి ఆయన అంగడిలో నిలబెట్టాడు. అమ్ముకునేదీ అతడే, కొనుక్కునేదీ అతడే. అతడే నన్ను అమ్ముతానంటే రక్షించేదెవ్వడు? నన్నతడు రక్షింపదల్చుకుంటే, అమ్మగలిగేదెవడు?
తనువూ, మనసూ దహించేస్తున్నాయి, ఇక క్షణం కూడా నిన్ను మరిచి బతకలేనంటున్నాడు కబీరు.
ఈ కవితలో మొదటి వాక్యమే, " నన్నమ్మేసుకో " అంటుంది. జీవచ్ఛవమా, పశువా, అమ్మకమేమిటి ఇక్కడ - అన్నది మామూలు జనాల ప్రశ్న. కానీ, ఇది కబీరు కాంక్షించిన ప్రేమ. ఇద్దరినే ఒకటి చేసి నడిపించే ఆ ప్రేమ మార్గం బహు ఇరుకు. కాబట్టి అక్కడ మూడో మనిషి ఉనికి అసాధ్యం. 'ఎవరికి అమ్మాలి?' అన్న ప్రశ్న అసంబద్ధం. పోతే, "కొనుక్కునేదీ అతడే" అన్న మాట గమనించదగినది. ఎలా కొనుక్కోగలడో కూడా ముందు పుటల్లో తనే సూచనగా చెబుతాడు -"మనసు చెల్లించి మరీ". ఇట్లాంటి కవిత్వం, ప్రేమ అనుభవంలోకి రాకపోయినా, కనీసం అర్థమైనా అవ్వాలి మనకు. అలా అర్థమైతే, ఇలాంటి హృదయసంవేదనే ప్రేమికులలో, జంటల్లో ఉంటే, సర్వోన్నత న్యాయస్థానం మన ముందుకొచ్చి భాగస్వామి ఒకరి సొత్తు కాదు అని తీర్పులివ్వవలసిన అగత్యం పట్టదు. నిజానికి న్యాయస్థానాలెప్పుడూ నిర్వచించగలవే కానీ నియంత్రించలేవు. హృదయం అమూల్యమైన ఆస్తి అనీ, హక్కుదారెప్పుడూ ప్రేమతో దాన్ని సాధించుకున్నవాడేననీ చెబుతున్న ఈ కబీరు కవిత్వం కాలానుగుణమూ, కాలాతీతమూ కూడా.
ఈ ప్రాపంచిక విషయాలను పక్కన పెట్టినా, ఆ ఒక్క పదంలో ఎంత కవిత్వం! ప్రేమని, నమ్మకాన్ని, సమర్పణని ఒకే ఒక్క పదంలో ఎంత బలంగా చెప్పాడు కవి. ఇట్లాంటి కుదుపులే కదా, కవిత్వప్రయాణాలు ఏమరపాటుగా సాగకుండా కాపాడేవి! ఒక నవలలోనో కథలోనో, పాత్రల స్వభావాన్ని లేదా కథ నడతని పొరలుపొరలుగా రచయితలు విప్పుతూ పోవడం మనకు తెలుసు, కానీ ఈ పుస్తకంలో చినవీర కవిత్వంలో అట్లాంటి అద్భుతం చేశారు. పై ఉదాహరణనే తీసుకుంటే, దాని రసస్పూర్తి మనకు అవగతం కావాలంటే మనం ఈ ఒక్క కవితా ఖండికా చదివితే సరిపోదు. ముందువెనుకలుగా ఎన్నో పుటల్లో విస్తరించుకుపోయిన భావాలను మిగతా భాగాలతో కలిపి కుట్టుకోవలసిన బాధ్యత పాఠకుల మీద ఉంది. అనువాదకులకు భాషా సంబంధిత పరిజ్ఞానంతో పాటు, కవితల ఎంపికలోనూ, వరుస నిర్థారించుకోవడంలోనూ కూడా ఎలాంటి పట్టు, మెలకువ ఉండాలో, ఉన్నప్పుడు పాఠకుల అనుభవం ఎంత సంపూర్ణంగా, సమ్మోహనకరంగా ఉంటుందో నిరూపించి చూపించిన పుస్తకమిది.
కవితల ఎంపికలో అనువాదకుడి ప్రజ్ఞ గురించి మాట్లాడుకుంటున్నాం కాబట్టి మరొక ఉదాహరణ. కబీరు కవిత్వం సరళంగా ఉంటుందన్నది తఱచుగా మనం వినేమాటే. అయితే పాఠకుడి మనసులో లేని సరళత, పదాల్లో వెదికితే దొరకదు. ఉదాహరణకి ఈ కవిత చూడండి :

ఈ దేహంలోనే గూడు కట్టుకుని

ఈ దేహంలోనే గూడుకట్టుకుని పాట పాడుతున్న ఈ పక్షి గురించి నాకు చెప్పేవాళ్ళెవ్వరూ లేరు.
దానికి రంగు లేదు. రూపం లేదు, ఆకృతి లేదు. తలపులనీడలో కూచుంటుందది. అక్కడే ఎగురుతుంది, తుళ్ళింతలాడుతుంది. ఆహారం నొలువుకుంటుంది.
అదెక్కణ్ణుంచి వచ్చిందో తెలియదు, దాన్నేది పాడిస్తున్నదో కూడా తెలియదు. చిక్కగా అల్లుకున్న కొమ్మల గుబుర్లలో ఆ పక్షి మజిలీ చేస్తున్నది. సాయంకాలం కాగానే గూటికి చేరుకుంటుంది, తెల్లవారగానే ఎగిరిపోతుంది. దాని రాకపోకడలెవరికీ తెలియకున్నవి.
పది కాదు, ఇరవై కాదు, కేవలం రెండు పండ్లు రుచి చూడటానికే వస్తుందది. దాని నిజనివాసమేదో గుర్తుపట్టలేం, హద్దు చూపలేం, వ్యవధి చెప్పలేం. దాని రాకపోకలు మనం కాపుకాయలేం.
సాధుసోదరులారా, ఈ కథ అంత తేలిగ్గా అర్థం కాదు. ఆ పక్షి నిజస్థావరమేదో తెలుసుకున్నవాడే నిజమైన పండితుడంటున్నాడు కబీరు.
ఇప్పుడు ఆ పక్షి ఎవరో, అది రుచి చూడాలనుకున్న రెండే రెండు పళ్ళేమిటో ఆలోచించండి. ముడి విప్పడం తెలియకపోతే మరిన్ని చిక్కుముళ్ళు పడతాయని ఎందుకంటారో ఈ కవిత చెబుతుంది. కబీరు మీకు ఆషామాషీగా అందడు సుమా అన్న సున్నితమైన హెచ్చరికా ఇందులో ఉంది.
*
కబీరు ప్రకటించిన నిర్గుణ భక్తి, ఆయన సహచరుడి గురించి తపించిన విధానం, ఆ ప్రేమను ప్రకటించిన విధానం, ఎలాంటివారైనా సొంతం చేసుకోగలిగిన భావాల్లా అనిపిస్తాయి. ఐహికమైన ప్రేమలు వీటికి ఏ విధంగా దూరం అన్న ప్రశ్న కలిగింది నాకైతే. ప్రేమ అన్న పదం దానికదే ఎంత తీవ్రమైనదైనా, విరహంలో ప్రకటితమయ్యే ప్రేమ అగ్నిలా కాల్చేస్తుంది, కనికరం లేనిదది. కవికి ఉన్నది కనుక, గాజుపలకలాంటి కవిత్వం వెనుక నుండి ఆ వెలుగుని చూపించి వదిలేశాడు. ఆ వేడి చురుకు మనకి తెలిసినా నొప్పనిపించదు, అదే చిత్రం. ఆ వేడిలోని సుఖం అనుభవంలోకి రావడమాలశ్యం, మనమా ప్రేమకి దాసానుదాసులం.
"నిన్న నువ్వు ఏ శరంతో నన్ను గాయపరిచావో ఆ శరం నాకెంతో ప్రీతిపాత్రమైపోయింది. మళ్ళా ఈ రోజు కూడా ఆ బాణంతో నా గుండె చీల్చు, ఆ శరం తగలకపోతే హృదయానికి సుఖం లేదు" అంటాడు కబీరు.
ప్రేమలో పడ్డవారిని పట్టించే అతి సామాన్యమైన విషయమేమిటంటే, వారు ఇష్టమైన వాళ్ళని పదేపదే తల్చుకునే తీరు. ఆ ప్రియమైన పేరుని, ఆ పేరులోని మొదటి అక్షరాన్ని ఎన్నిసార్లో రాసుకుంటారు, వెదుక్కుంటారు, గుర్తు చేసుకుంటారు. అకారణంగా వాళ్ళ పేరు ప్రస్తావనకి తెస్తారు, మురిసిపోతారు. ఈ కబీరు కవిత చదవండి. తొలిప్రేమని తల్చుకోని వాళ్ళుంటారా ఈ కవిత చదివి?
"ఎవరన్నా నాకు ఆయన గురించి చెప్పండర్రా. చూద్దామన్నా కంటికి కనిపించని ఆ మనిషి గురించి ముచ్చటలాడండర్రా.
ప్రతి ఒక్కళ్ళూ పదే పదే ఆయన పేరు తలుస్తారు. ఆ పేరు స్ఫురింపజేసే రహస్యమేమిటో తెలిసినవాళ్ళొక్కరూ లేరు.
కబీరు చెప్పేదొకటే, అతడు మాటల్లో దొరకడు. అలాగని, ఆ పేరు తలవకుండా ఆ రహస్యం కూడా చేతికందదు."
కబీరు ప్రశ్న ఎంత అమాయకంగా కనపడుతోందో అంత గడుసుది. ఈ కవిత చదువుతుంటే నాకు గిలిగింతలు పెట్టినట్టైంది. "ఆ పేరు స్ఫురింపజేసే రహస్యమేమిటో" నని అడుగుతున్నాడు కబీరు. ఆ మహామహా రహస్యం ఎవ్వరూ బయటకు చెప్పరని తెలిసీ అడిగి కవ్వించడం మరొక్కసారి వాళ్ళని ఆ పేరుని తల్చుకునేలా చెయ్యడం కాక మరేమిటి!
అలాగే మనం పూర్తిగా పదంపదం సొంతం చేసుకోగల మరొక కవిత - 

దినాలు సుఖానివ్వడం లేదు


1
దినాలు సుఖాన్నివ్వడం లేదు, రాత్రులు, చివరికి స్వప్నాలూనూ. అతణ్ణుంచి దూరమయ్యాక కబీరుకి ఎండలోనూ సుఖం లేదు, నీడలోనూ లేదు.
2
ఎడబాటు చేసిన గాయం ఒకటే సలుపుతున్నది. తనువూ, మనసూ అల్లల్లాడుతున్నాయి. ఈ బాధ ఏమిటో గాయం చేసిన వాడికి తెలుసు, లేదా నొప్పి మెలిపెడుతున్నవాడికి తెలుసు.
3
పండితుడా, పుస్తకాలు కట్టిపెట్టు, వాటిని తలగడ చేసుకుని నిద్రపో. ప్రేమ అన్న ఒక్క పదం లేనప్పుడు ఎందుకవి? నవ్వుకుంటూ పారేస్తావో, ఏడుస్తూ వదిలేస్తావో, పక్కన పారెయ్యి.
4
దోహాలు వల్లిస్తావు, అర్థం గ్రహించవు, అడుగు ముందుకు వెయ్యవు. మోహసలిలం నదిగా ప్రవహిస్తున్నది, అందులో నీ పాదాలు ఆననే లేదు.
5
ఏ దేహంలో ప్రేమ సంచారం లేదో, అది స్మశాన సమానం. కమ్మరికొలిమిలో తిత్తులు చూడు, ఊపిరి తీస్తాయి, ప్రాణముండదు.

ఈ ప్రేమ కవిత్వం చదివినా, సామాజికవాదం ఉట్టిపడే గొంతుతో అతను పలికిన మిగతా భావనలు చదివినా, ఆ సున్నితత్వం, సూటిదనం, గ్రహింపులోకి వస్తూనే మనకూ అర్థమవుతుంది, కబీరు టాగోర్‌నీ, మహాత్ముడినీ, శిరిడి సాయినీ - ఇలా ఎందరినో ఆకర్షించడానికి కారణమేమిటో. ప్రహ్లాద చరితం, గజేంద్రమోక్షం, గోపికా గీతల్లోని భావాలను ఏమాత్రం శ్రమపడకుండానే గుర్తుతెచ్చే భావాలు కబీరు కవిత్వంలో తారసపడినా, ఈ ఆధ్యాత్మికత కన్నా, వైరాగ్యం కన్నా, మనల్ని ప్రస్తుత పరిస్థితుల్లో బలంగా తాకేవి కబీరులోని ఒక సంఘజీవి ఆశలే. నిజానికి ఈ పుస్తకం ప్రాసంగికత కూడా ఇక్కడే ఎక్కువగా ఉంది. "కులమేదో తెలియగానే కులం చెదిరిపోయింది" అంటూ అతను పలికించిన మానవత్వాన్ని, సమానత్వాన్ని మనమింకా అర్థం చేసుకోవలసే ఉంది, అందుకోవలసే ఉంది.
"వేదాలూ, కొరానూ వివరించలేని దేశం, చెప్తేనో వింటేనో జాతి వర్ణం, కులం కర్మలవల్లనో, సంధ్య, నియమం, నిష్టవల్లనో పోల్చుకోలేని దేశం, మబ్బులు కమ్ముకోకుండానే నిర్విరామంగా వాన కురిసే దేశం, సూర్యుడు ఉదయించకుండానే ఉజ్జ్వలంగా ఉండే దేశం, .." ఇది కేవలం కబీర్ కవిత్వం మాత్రమే కాదు. మనమంతా కబీర్ రహస్యమేదో పట్టుకోగలిగితే పునర్నిర్మితమయే రాజ్యం గురించి కబీర్ కన్న కల.
*
ఈ పుస్తకం చేతుల్లోకి తీసుకున్న ప్రతిసారీ, దుఃఖం ఎవరికి లేదు? అన్న ప్రశ్న వేయి గొంతులతో నన్ను చుట్టుముట్టేదని మొదట రాశాను. అవును, దుఃఖం మనందరిదీ. చిన్నదో, పెద్దదో, చెప్పగలిగినదో కాదో, అలవాటైనదో, కానిదో. కానీ, ఓ నమ్మకాన్నీ ఆధారంగా చేసుకుని అది కార్యాచరణకు మనని ముందుకు తోసేదిగో ప్రయాణాన్ని మలచుకోవడంలో జీవన సాఫల్యత ఉంది కానీ, జరిగిపోయిన అపరాథాలను ఎత్తి చూపుకు పొడుచుకోవడంలో లేదు.
తన అజ్ఞానాన్నీ, మన అజ్ఞానాన్నీ గమనించుకుని, గురువు కోసం వెదుక్కుని, ఎన్నో సంశయాలనూ, ప్రశ్నలనూ దాటుకుంటూ, సమాధానాలు వెదుక్కుంటూ, ఆఖరకు, తన లోకపు పోకడలు చెప్పి అందులోకి అందరినీ ఆహ్వానించే దాకా సాగిన ప్రయాణాన్ని, భద్రుడెత్తి నిలబెట్టిన దారి దీపాల వెలుగులో చూడటం దానికదే ఓ అనుభవం, ఓ పాఠం.
"గురువూ గోవిందుడూ ఇద్దరూ ముందు నిలబడ్డారు, ఎవరి చరణాలకు ప్రణామం చేసేది? గురువుకే నా ఆత్మార్పణ. ఆయనే కదా, గోవిందుణ్ణి నాకు ఎరుక పరిచింది." అన్న కబీర్ మాటలు ఆవహించిన మనిషి కదా, అందుకే ఈ పుస్తకం ముందు మాటలో, భద్రుడంటారు, ఈ పుస్తకం తనకు చిన్ననాట హింది నేర్పిన హీరాలాల్ మేష్టారి చేతుల్లో పెడదామనుకున్నాననీ, వారిప్పుడు లేరనీ, కానీ స్వర్గం నుండి తప్పకుండా స్వీకరిస్తారన్న నమ్మకంతో వారి పిల్లల చేత పెడుతున్నాననీ. నిజానికి ముందుమాటలోని ఈ వాక్యాలు, ఈ పుస్తకం మన మీద నెరపబోయే ప్రభావానికి మచ్చుతునకలు.
మనం చదువుతున్న వార్తలు, చుట్టూ గమనిస్తోన్న సంఘటనలు మౌలికంగా మనముందుంచుతోన్న ప్రశ్నలు వర్గానికీ, కులానికీ, మతానికీ మించి మానవత్వానికి, మానసిక వికాసానికీ సంబంధించినవి, అత్యంత ప్రమాదకరమైనవి. ఇట్లాంటప్పుడు, మౌనంగా ఉండటం అవకాశవాదంగా చూడబడుతోన్న చోట, సంఘటనలైనా పరిస్థితులైనా జీర్ణించుకోవడానికీ, అర్థంచేసుకోవడానికీ స్పందించడానికీ సమయం తీసుకోవడమొక పలాయనవాదంగా పరిగణింపబడుతోన్నచోట, నిజంగా మాట్లాడాల్సి వస్తే, నాకిప్పుడు కబీరులా మాట్లాడాలని ఉంది, కబీరు లాంటి మనసుతో మాట్లాడాలని ఉంది. 

*